PERSONALIZM S?OWIAN

Pavol Mačala

Pavol Mačala

Pavol Mačala (1958-), s??owacki personalista. Kierownik Katedry Historii Wydzia??u Filozofii w Katolickim Uniwersytecie w Ru??omberoku. Wyk??ada archeologi? i histori? S??owian. Urodzi?? si? we Vranov nad Topl??ou we Wschodniej S??owacji. Pavol studiowa?? archeologi? w Uniwersytecie Masaryka w Brnie. Po studiach pracowa?? w Instytucie Archeologii S??owackiej Akademii Nauk. Z ??on? Hann? maj? dwoje dzieci ?? c??rk? Hann? i syna Jana.

W latach 1999-2002 Pavol Ma?ala by?? doradc? Sekretarza Stanu i g????wnego negocjatora Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie wej??cia S??owacji do Unii Europejskiej.

W 2003 roku dr Ma?ala razem z J??nem Figelem, obecnie Komisarzem ds. edukacji, kszta??cenia, kultury i j?zyk??w obcych, wr?czyli Ojcu ??wi?temu Janowi Paw??owi II Dar Personalizmu na Srebrny Jubileusz wielkiego Pontyfikatu.

P??n je m?j pastier, nič mi nechy?ba (Psalm 23).

Personalizm S??owian wi???e si? z koncepcj? Jana Paw??a II Zachodnich i Wschodnich p??uc Europy.

16 pa??dziernika 1978 roku ca??y ??wiat, a przede wszystkim Ko??ci???? Katolicki, otrzyma?? niespodziewan? nowin? ?? Habemus Papam. Konklawe Kardyna????w wybra??o na Papie??a Kard. Karola Wojty???. Namiestnikiem Jezusa Chrystusa, nast?pc? ??w. Piotra zosta?? z woli Bo??ej po raz pierwszy Polak, S??owianin. Panie, wska?? tego, kt??rego Ty wybra??e?? (Dz 1, 24). Skarbiec pontyfikatu Jana Paw??a II jest bogactwem niewyczerpanym.

Poj?cie Wschodnie p??uca Europy historycznie wi???e si? ze ??wi?tymi bra?mi So??u??skimi, ??w. Cyrylem i ??w. Metodym, kt??rzy przynie??li s??owia??skim narodom Europy ??rodkowej i Wschodniej wiar? chrze??cija??sk?.

Ojciec ??wi?ty Jan Pawe?? II od samego pocz?tku swego Pontyfikatu po??wi?ci?? szczeg??ln? uwag? tym dw??m Braciom ?? w Li??cie Apostolskim Egregiae virtuti w trzecim roku swego pontyfikatu, w dniu 31 grudnia 1980 roku, og??osi?? ??wi?tych Cyryla i Metodego wsp????patronami Europy, razem ze ??w. Benedyktem ?? patronem Europy. W roku 1985, dok??adnie w dniu 2 czerwca, w uroczysto??? Tr??jcy Przenaj??wi ?tszej, wyda?? Encyklik? Slavorum Apostoli, albowiem:

Wydarzenia ostatniego stulecia, zw??aszcza za?? ostatnich dziesi?cioleci, o??ywi??y w Ko??ciele wraz ze wspomnieniem religijnym zainteresowanie historyczno- kulturalne dwoma ??wi?tymi Bra?mi, kt??rych szczeg??lne charyzmaty sta??y si? bardziej zrozumia??e na tle sytuacji i do??wiadcze?? naszej epoki. Przyczyni??y si? do tego liczne wydarzenia, kt??re nale??? ?? jako prawdziwe znaki czasu ?? do historii XX wieku, a nade wszystko owo wielkie wydarzenie, jakie dokona??o si? w ??yciu Ko??cio??a poprzez Sob??r Watyka??ski II. W ??wietle nauki oraz pasterskiej inspiracji tego Soboru mo??emy w nowy ?? dojrzalszy i pog???biony ?? spos??b spojrze? na tych dw??ch ??wi?tych, od kt??rych dzieli nas ju?? jedena??cie stuleci, oraz odczyta? w ich ??yciu i pos??annictwie te tre??ci, kt??re M?dro??? Bo??ej Opatrzno??ci wpisa??a w nich jakby z my??l? o naszej epoce, aby w niej w??a??nie ods??oni??y si? w nowej pe??ni i przynios??y nowe owoce1.

Czuje si? w tym wzgl?dzie szczeg??lnie zobowi?zany pierwszy Papie?? powo??any na Stolic? ??w. Piotra ?? z Polski, a zatem spo??r??d narod??w s??owia??skich2.

Pragn? om??wi? kwesti? Wschodniego p??uca Europy, jego struktury, co go wyr????nia wobec p??uca Zachodniego, a zarazem co ???czy Wsch??d i Zach??d Europy.

1. Naturalna godno??? osoby ludzkiej

Kim s? S??owianie i jakie s? ich pocz?tki? Historiografia wsp????czesna stwierdza, ??e S??owianie dotarli do terytorium swych dawnych historycznych siedzib ze swej praojczyzny, co do lokalizacji kt??rej trwaj? spory. W podr?cznikach podaje si?, ??e S??owianie przybyli w okresie w?dr??wek lud??w. Prawdopodobnie oko??o VI wieku, a ju?? na pewno w VI wieku po Chrystusie, S??owianie kolonizuj? du??? cze??? Europy. Antropologia klasyczna, a p????niej r??wnie?? nauka o j?zyku, zrezygnowa??y z mo??liwo??ci wyja??nienia etnogenezy S??owian, szczeg??lnie co do lokalizacji ich pierwotnych siedzib. Odnalezienie praojczyzny S??owian przez archeolog??w wydaje si? skazane na niepowodzenie, poniewa?? korzystaj? oni z metod i ??r??de??, kt??re nie s? w stanie im tego umo??liwi?.

Czy mo??na przedstawi? jeszcze inny model pochodzenia S??owian? Wyj??ciem jest tutaj odrzucenie pogl?du, ??e S??owianie pojawili si? dzi?ki w?dr??wkom lud??w. W okresie zwanym w?dr??wk? lud??w przez terytorium Europy przemieszcza??y si? bowiem nie ca??e narody, lecz tylko uzbrojone grupy ze swymi orszakami.

Zdecydowanie najmniej powod??w do przesiedlania si? mieli rolnicy, kt??rzy byli mocno zwi?zani ze swym naturalnym, lokalnym ??rodowiskiem.

Nawet w okresie VI wieku po Chrystusie nie istnia??y du??e skupiska S??owian, ani te?? nie zamieszkiwali oni rozleg??ych terytori??w. Pozostaje zatem zagadk? fakt historycznych siedzib, w kt??rych znajdujemy S??owian w drugiej po??owie pierwszego tysi?clecia po Chrystusie.

Historyk francuski Le Goff szukaj?c historycznych struktur, kt??re by??yby jak najmniej zmienne, m??wi o rolnikach, o wsp??lnotach rolnik??w, i?? s? one od strony historycznej najbardziej stabilne, a bardziej przejawiaj? si? w folklorze, ani??eli w historii. Zgodnie z t? my??l? uwa??am, ??e S??owianie s? rolnikami, wiejsk? cywilizacj? do okresu, gdy zaczynaj? tworzy? swoje w??asne elity. S? domownikami europejskimi, mieszka??cami, kt??rzy nie przyszli na teren Europy z mitycznej praojczyzny.

Badania archeologiczne dotycz?ce kultur, kt??re znamy z pradziej??w, wskazuj?, ??e s? one wynikiem elit tworz?cych trendy cywilizacyjne, albo elit przenosz?cych wzorce, trendy cywilizacyjne w tyglu korelacji ze ??rodowiskiem kulturowym kraj??w Bliskiego Wschodu, basenu Morza ??r??dziemnego i Azji. Cz?sto elity pos??ugiwa??y si? innym j?zykiem ni?? ludzie, nad kt??rymi sprawowali w??adz?, dzi?ki sile militarnej, czy te?? poprzez dominancj? cywilizacyjn?. Rozw??j cywilizacyjny zmienia?? kultur? materialn?, kt??ra przedstawia??a wyobra??enia i ??wiat elit, ale nie ??wiat rolnik??w. W Europie elity w ??rodowisku rolniczym rozpocz???y sie formowa? dopiero po upadku Rzymskiego Imperium, kiedy ??wiat poga??ski, jego elity by??y pozbawione intelektualnej, ekonomicznej i kulturowej wizji. Now? wizj? przynosi Europie chrze??cija??stwo ?? chrze??cia??ska koncepcja rzeczywisto??ci ??wiata.

2. Nadprzyrodzona godno??? osoby ludzkiej

Chrystianizacj? S??owian uwa??am za moment kluczowy w procesie etnogenezy S??owian. Chrze??cija??stwo wprowadza rolnika do zupe??nie nowych relacji, zaznajamia go z koncepcj? ??wiata i stworzenia, w kt??rym zaczyna u??wiadamia? sobie sw? wolno??? i odkrywa? swoj? godno???, godno??? ekonomiczn? i spo??eczn?, godno??? swojej pracy. Powaga i godno??? rolnika nabra??y takiego znaczenia, i?? rzutowa??y na legendy o rolniczym pochodzeniu kr??lewskich rod??w, jak na przyk??ad Piast??w, Czech??w, ksi????t Koruta??skich. Nast?puje proces kulturogenezy, przechodz?cy przez pewne formy synkretyzmu religijnego. Mitologia rolnik??w jest bardzo podobna w swej istocie do symboliki chrze??cija??skiej. S??owianie nie mieli wi?c trudno??ci w przyj?ciu znak??w chrze??cija??skich.

Je??eli m??wi? o decyduj?cej roli chrystianizacji, mam na uwadze misj? ??w. Cyryla i ??w. Metodego, kt??rzy przybyli do Ksi?stwa Wielkomorawskiego w roku 863 po Chrystusie. Ksi???e Ro??cis??aw zwr??ci?? si? z pro??b? do Cesarza w Konstantynopolu Micha??a III, aby przys??a?? g??osicieli Ewangelii i nauczycieli j?zyka zrozumia??ego dla jego ludu. Cesarz Micha?? w jedno??ci z Patriarch? Konstantynopola wys??a?? Konstantego (??w. Cyryla) i Metodego na ewangelizacj? S??owian. Przybycie ??w. Cyryla i ??w. Metodego stanowi zatem przejaw Opatrzno??ci Bo??ej w powstaniu i ewangelizacji narod??w s??owia??skich.

Dlaczego tak p????no i czy naprawd ? p????no powstaj? narody s??owia??skie? Odpowied?? znajdujemy w s??owach jedego z uczni??w ??w. Cyryla ??w. Metodegu:

Z ksi?g ??wi?tych nauczyli??my si?, i?? B??g czyni wszystko krok po kroku, nie od razu?? Albowiem B??g nie stworzy?? najpierw j?zyka ??ydowskiego, ani rzymskiego, ani greckiego, lecz j?zyk syryjski?? I jak j?zyki, tak r??wnie?? moralne zwyczaje i tradycje, zarz?dzenia, prawa i dziedziny nauki rozdzieli??y si? pomi?dzy narodami: Egipcjanom przypad??a geometria?? ??ydom ??wi?te Ksi?gi, w kt??rych jest zapisane, jak B??g stworzy?? ??wiat i wszystko wed??ug porz?dku; Helle??czykom przypad??a gramatyka, retoryka i filozofia3.

Co zatem przypad??o S??owianom i kiedy?

Cesarz bizantyjski Micha?? pisze do ksi?cia Ro??cis??awa:

B??g, kt??ry pragnie, by ka??dy cz??owiek doszed?? do poznania prawdy (1 Tm 2, 4) i coraz wy??sz? godno??? osi?ga??, wejrzawszy na wiar? twoj? i gorliwo???, uczyni?? teraz za dni naszych zado??? pro??bie twojej, objawiwszy litery dla j?zyka waszego, kt??rych dot?d wcale nie by??o, aby??cie i wy znale??li si? w liczbie narod??w, kt??re chwal? Boga w??asnym j?zykiem4.

Dalej Cesarz Micha?? pisze o Konstantynie, zwanym Filozofem, kt??ry przyj??? imi? Cyryla (827-869): Przeto pos??ali??my ci tego, kt??remu B??g je objawi??, m???a czcigodnego i prawowiernego, uczonego bardzo i filozofa. Przyjmij wi?c dar lepszy i cenniejszy od wszelkiego z??ota i srebra, i drogich kamieni, i bogactw przemijaj?cych. Staraj si? wi?c z nim razem skutecznie utwierdzi? t? spraw? i ca??ym sercem pozyska? Boga, a powszechnego zbawienia nie odtr?caj, lecz podno?? wszystkich na duchu, aby si? nie lenili, ale kierowali na drog? prawdy, aby?? i ty gorliwo??ci? swoj?, przywi??d??szy ich do zrozumienia Boga, otrzyma?? za to nagrod? w tym ??yciu i w przysz??ym5.

3. PROGLAS ?? PRZEDMOWA

??w. Cyryl urodzi?? si? w Tesalonikach w Grecji w roku 827 jako najm??odszy z siedmiorga dzieci. Jego bratem by?? Metody, kt??ry wst?pi do klasztoru na G??rze Olimp. Konstantyn (??w. Cyryl) uzyska?? staranne wykszta??cenie, by?? bibliotekarzem przy katedrze Hagia Sofia i wyk??ada?? w szkole cesarskiej. Po przybyciu do Wielkich Moraw ??w. Cyryl, wierny Bo??ej inspiracji, stworzy?? orginalne pismo s??owia??skie, zwane g??agolic? i literacki j?zyk s??owia??ski. Korzystaj?c z alfabetu greckiego, hebrajskiego, i ??aci??skiego utworzy?? alfabet s??owia??ski, kt??ry wyra??a wiernie unikalno???, orginalno???, podmiotowo??? S??owian.

W roku 867 Bracia pojechali do Wenecji, gdzie odbyli ostre dysputy na temat j?zyka s??owia??skiego, jako j?zyka liturgicznego. Z Wenecji na zaproszenie Ojca ??wi?tego Hadriana II przybyli do Rzymu, gdzie doznali dobrego przyj?cia. Ofiarowali Hadrianowi II relikwie ??w. Klemensa I, Papie??a, kt??re znalaz?? Konstantyn podczas swego pobytu na Krymie. Papie?? Hadrian II zaakceptowa?? przek??ad czterech Ewangelii na j?zyk s??owia??ski i zaakceptowa?? j?zyk s??owia??ski do liturgii, wyra??aj?c w ten spos??b jedno??? Ko??cio??a w Rzymie i w Konstantynopolu.

??w. Cyryl u??o??y?? Proglas6, czyli Wst?p (Przedmow?) do Ewangelii:

Otom ja zwiastun tej Ewangelii:
Jako prorocy dawniej podali,
Jezu Kryst idzie zebra? narody,
jest bowiem ??wiat??em ??wiatu ca??emu.
W si??dmym si? sta??o to tysi?cleciu,

Bo rzekli oni: ??lepi zobacz?,
g??usi us??ysz? s??owo pisane,
by pozna? Boga jako przystoi.
Wi?c pos??uchajcie wszyscy S??owianie:
dar to jest przecie?? od Boga dany.

Dar Bo??y dany dla cz???ci prawej,
dar duszom, kt??ry nigdy nie tleje,
tym duszom wszystkim, co go przyjmuj?.
Mateusz z Markiem i ?ukasz z Janem
ucz? lud ca??y tak powiadaj?c:

Je??eli pi?kno??? dusz swych z weselem
zobaczy? chcecie i si? radowa?,
je??li mrok grzech??w chcecie odegna?
i ??wiata tego marno??? odrzuci?,
i ??ycie rajskie zyska? dla siebie;

I przed ognistym uciec p??omieniem
?? s??uchajcie teraz rozumu swego;
s??uchaj, narodzie s??owia??ski ca??y,
s??uchaj od Boga s??owa, co idzie,
s??owa, co karmi cz??owiecze dusze;

S??owa, co wzmacnia serca, rozumy,
s??owa, co Boga pozna? pomaga!
Jako bez ??wiat??a rado??ci braknie
oku, co widzi Boskie stworzenia ??
wszystko ni pi?kne jest, ni widzialne.

Tak te?? i dusza ka??da bez ksi?gi
jest nie??wiadoma prawa Bo??ego,
prawa dla ducha, a spisanego,
prawa, co Bo??y raj nam objawia.
Jaki?? s??uch bowiem odg??osu
grzmot??w

Nie s??ysz?c Boga l?ka? si? mo??e?
Nozdrza za?? kwiat??w nie w?chaj?ce
jak Boskie cuda mog? zrozumie??
I usta, kt??rym s??odycz nie znana,
nieczu??y czyni? z cz??owieka kamie??.

Lecz nade wszystko dusza bez ksi?gi
jawi si? w ludziach jako umar??a.
Jako?? to wszystko, bracia, pojmuj?c
rad? dajemy tak wam potrzebn?,
a kt??ra ludzi wszystkich od???czy

Od bydl?cego i w ???dzy ??ycia,
by??cie w rozumie swym nierozumnym,
w obcym j?zyku s??uchaj?c s??owa
jak g??osu miedzi go nie s??yszeli.
Bo ??wi?ty Pawe?? rzek?? nauczaj?c:

Modlitw? swoj? oddaj?c Bogu
wol? powiedzie? s????w pi?? zaledwie,
byleby wszyscy bracia poj?li,
ni?? niepoj?tych dziesi?? tysi?cy!

I jaki?? cz??owiek tego nie pojmie?
Kt???? przypowie??ci nie uzna m?drej,
kt??ra nam daje prawe nauki?
Jak bowiem gnicie ogarnia cia??o,
wszystko rozk??ada bardziej od gnoju,

Gdy jad??a swego mu nie dostaje,
tak dusza ka??da zatraca ??ycie,
je??li ??ywota nie ma Bo??ego,
kiedy Bo??ego s??owa nie s??ucha!
Druga przypowie??? te?? m?dra bardzo

A zatem: ludzie, co si? mi??uj?
pragn? urosn?? Bo??ym podrostem,
bo wiary prawej pozna? nie spos??b
bez ziarna, kt??re padnie na rol?,
tote?? dlatego na ludzkich sercach

Boskiego deszczu Pisma potrzeba,
by owoc Bo??y lepiej wyrasta??.
Kt???? mo??e wszystkie rzec przypowie??ci,
pokazuj?ce bez ksi?g narody,
co nierozumnym m??wi? j?zykiem?

Chyba ??e wszystkie posi?dzie mowy,
powiedzie? zdo??a o ich niemocy…
Lecz niech dorzuc? i ja przypowie???,
by w s??owach ma??ych rzec m?dro???
wielk?:
nagie s? bowiem bez ksi?g narody;

A bez or???a nie mog? walczy?
z tym, co dusz naszych jest
przeciwnikiem,

w niewol? wiecznych m?k pa??? gotowi.
Za?? ludy, wroga co nie lubicie
i bardzo chcecie si? z nim potyka?;

Otw??rzcie wrota rozumu pilnie,
bro?? otrzymawszy teraz tak tward?,
co jest wykuta przez Ksi?gi Pa??skie,
??eb ??cieraj?ce Z??emu pot???nie.
Temu, kto Ksi?gi owe przyjmuje,

Chrystus wnet m?dro??? objawi swoj?
i dusze wasze s??owem posili
przez aposto????w i przez prorok??w.
Ci bowiem, kt??rzy ich s??owa m??wi?,
zdo??aj? zabi? swojego wroga;

Przynosz?c Bogu dobre zwyci?stwo,
cia?? unikaj?c marnego psucia,
cia??, kt??rych ??ywot jest jakby we ??nie,
nie upadaj?c, lecz mocno stoj?c,
Bogu si? jawi?c wojami Jego

Po prawej stronie Bo??ego tronu,
w??wczas, gdy ogniem s?dzi narody,
wraz z anio??ami ciesz?c si? wiecznie,
lito??ciwego chwal?cy Boga,
zawsze te pie??ni, co z Pism wyj?te,

Bogu ??piewaj?c mi??uj?cemu,
Jemu nale??y si? bowiem s??awa,
cze???, wieczna chwa??a Bogu Synowi
wraz z Ojcem Jego i Duchem ??wi?tym,
na wieki wiek??w od stworze?? wszelkich.
Amen.

Dzi?ki ??wi?tym Braciom nasi s??owia??scy przodkowie mogli w pe??ni przyj?? S??owo Bo??e, Logos. Dzi?ki S??owu B??g ??ywy wszed?? z osobami S??owian w relacj? personaln?. Kszta??tuj?c rodziny chrze??cija??skie, kt??re otrzyma??y godno??? dzieci Bo??ych, Jezus Chrystus stworzy?? narody s??owia??skie.

Podmiotowo??? narod??w s??owia??skich ??wi?ty Cyryl wzmocni?? pierwsz? liter? alfabetu s??owia??skiego. ??wi?ty Naum m??wi o tym: ????ydzi rozpoczynaj? sw??j alfabet liter? alef. Ci, kt??rzy nauczaj?, kiedy przyprowadzaj? do nich dziecko, m??wi? do niego: Ucz si?, i to znaczy alef. I do tego upodobnili si? Grecy, i powiedzeli: alfa. Zamiast ucz si?, m??wi si? w j?zyku greckim szukaj; albowiem alfa w j?zyku greckim znaczy tyle, co szukaj. ??wi?ty Cyryl zrobi?? pierwsz? liter? ?? az. Az w staros??owia??skim j?zyku oznacza ??Ja?, ??wiadomo??? samego siebie, podmiot osobowy. ??wi?ty Cyryl tym cudownym sposobem jakby znaczeniowo uto??samia?? podmiot ??Ja?, czyli u??wiadomienie samego siebie, swojej podmiotowo??ci, osobowej godno??ci z ?? ucz si?, szukaj.

Wydaje si?, ??e ??w. Cyryl, kt??ry spoczywa w Rzymie, w ko??ciele ??w. Klemensa, etymologi? s??owa S??owianie, wi?cej jeszcze ?? pochodzenie S??owian ?? wyprowadzi?? od LOGOS ?? S?OWO. Zatem pochodzenie S??owian w wymiarze naturalnym i nadprzyrodzonym odnosi do Jezusa Chrystusa, Stw??rcy i Zbawiciela.

Papie?? Hadrian II przyj??? ??w. Cyryla i ??w. Metodego w Rzymie 867 roku, po??o??y?? Ewangeli? w j?zyku s??owia??skim na o??tarzu ??w. Piotra Aposto??a i pob??ogos??awi?? dzie??o Ewangelizacji S??owian.

W ??wi?tyni Dziewicy Maryi Fatn? (po ??acinie Ad Praesepe), dzisiejsza Bazylika Santa Maria Maggiore, Papie?? Hadrian II, w roku 867 po??o- ??y?? r??wnie?? Ewangeliarz i S??owia??skie Ksi?gi Liturgiczne, i w imi? Tr??jcy Przenaj??wi?tszej b??ogos??awi ??noworodka?, S??owian, i przyjmuje go do wsp??lnoty narod??w. Misterium to wielkie ?? w ??wi?tyni Dziewicy Maryi, Ad Praesepe, w okresie Bo??ego Narodzenia, kiedy S??owo Cia??em si? sta??o z Maryi Dziewicy, wikariusz Chrystusa b??ogos??awi staros??owia??sko wyra??one S??owo Bo??e ?? LOGOS.

G???bia tego wydarzenia wyra??a si? w Totus Tuus Jana Paw??a II, Polaka, pierwszego S??owianina na Stolicy Piotrowej.

Kiedy ??w. Cyryl umiera?? 14 lutego 869 roku w Rzymie, poprosi?? swojego brata ??w. Metodego, aby ubra?? go w najpi?kniejsze szaty, gdy?? idzie na uczt? do Pana i powiedzia?? do niego:

Byli??my jak dwaj bracia, jedn? orz?c bruzd?.
Ja padam na roli, a ty ci?gnij dalej.
Wiem, ??e Ci t?skno do Olimpu, ale wracaj do S??owian, bo tam ??acniej zbawienie osi?gniesz.

Bratys??awa, 12 wrze??nia 2005 r.

Przypisy:

  1. Jan Pawe?? II, Slavorum Apostoli, nr 3. [Wr???]
  2. Jan Pawe?? II, Slavorum Apostoli, nr 3. . [Wr???]
  3. O p?smen??ch mn?cha Chrabra I, 6. Peter Ratko??, ed. Bratislava 1968, s. 264-269. [Wr???]
  4. ??ywot ??wi?tego Konstantyna??Cyryla XIV, 16-19, Lublin 1991, s. 19-51. [Wr???]
  5. Ibid. [Wr???]
  6. Konstantin Filozof, Proglas, Bratys??awa 1998. [Wr???]

Wróć na górę ↑