STUDIA PERSONALIZMU AMERYKA??SKIEGO

RALPH TYLER FLEWELLING

Ralph Tyler Flewelling

RALPH TYLER FLEWELLING (1871-1960), lider Szko??y Kalifornijskiej personalizmu ameryka??skiego, za??o??yciel mi?dzynarodowego kwartalnika ??The Personalist? (Los Angeles, 1920-1979). Ralph urodzi?? si? 23 XI 1871 w DeWitt, MI, zmar?? 31 III 1960 w Glendale, CA. By?? uczniem B. P. Bowne’a – tw??rcy personalizmu ameryka??skiego i obok E. S. Brightmana (1884-1953), lidera Szko??y Bosto??skiej, nale??y Flewelling do drugiej generacji ameryka??skich personalist??w.

Dorobek naukowy Flewellinga obejmuje 15 ksi???ek, ok. 500 artyku????w i 1500 recenzji. Najwybitniejsze publikacje: Bergson and Personal Realism (New York 1920); Creative Personality (New York 1926; Osobowo??? tw??rcza, Warszawa 1998); Reflections on the Basic Ideas of East and West (Peiping 1935); The Survival of Western Culture (New York 1943); Conflict and Conciliation of Cultures (Stockton 1951); The Person; or The Significance of Man (Los Angeles 1952).

??Ostatnio pod znamieniem Personalizmu pojawi?? si? podziemny ruch zar??wno przeciwko faszyzmowi, jak i komunizmowi w:; Rosji, Polsce, Holandii, Francji, we W??oszech oraz cz???ciowo w Anglii? (??Personalism?, 1955).

Studia dotycz?ce personalizmu mog??yby si? w??a??ciwie zaczyna? w kt??rymkolwiek momencie historii filozofii.

T?O HISTORYCZNE PERSONALIZMU

Zdanie, kt??re William James u??y?? jako podtytu?? swojej pracy Pragmatyzm: ??Nowy termin na opisanie starych sposob??w my??lenia? dobrze ilustruje kierunek, kt??rym chcemy si? zaj??. Analiz? personalizmu mogliby??my zacz?? od Schleiermachera lub Lotze??go, od aktywno??ci umys??u w procesie wydawania s?d??w Kanta lub od teorii percepcji Berkeley??a, stwierdzeniem Kartezjusza Cogito ergo sum lub Volo ergo sum Maine de Biran??a. Jednak rozpatruj?c personalizm jedynie w kontek??cie powy??szych osi?gni??, ograniczamy si? do badania jego rozwoju tylko w erze nowo??ytnej. Personalizm wyra??a si? ju?? w twierdzeniu Heraklita (536-470 p.n.e.), kt??ry utrzymuje, ??e rozum (mind) jest podstaw? rzeczywisto??ci, poniewa?? w ca??ym stworzeniu jedynie on odr????nia, pojmuje ??wiat obiektywny, a nawet swoje w??asne prze??ycia z powodu zdolno??ci do oddzielania si? od nich. Heraklit dowodzi, ??e Logos jest jedynym trwa??ym elementem, zasad? w ??wiecie zmian. Anaksagoras (500-430 p.n.e.) d???y w tym samym kierunku, potwierdzaj?c, ??e umys?? (mind) jest fundamentem istnienia, si???, kt??ra porz?dkuje i prowadzi. Protagoras (480-410 p.n.e.) nazwa?? t? zdolno??? osoby do oddzielania si? od ??wiata podstaw? wszelkiej wiedzy i nauki, co wyrazi?? w s??ynnym zdaniu: ??Cz??owiek jest miar? wszystkich rzeczy; rzeczy, kt??re s?, tym, czym s?; rzeczy, kt??re nie s?, tym, czym nie s??.

Na kolejnych etapach rozwoju personalizmu spotykamy mi?dzy innymi: Boecjusza i jego s??ynn? definicj? osoby, stanowi?c? przedmiot kontrowersji, kt??re przetrwa??y wieki; ??w. Augustyna, kt??ry sw??j wczesny intuicjonizm i personalizm wyrazi?? w Confessions ?? Wyznania; ??w. Tomasza interpretuj?cego Arystotelesa w spos??b personalistyczny, co pozwoli??o mu przezwyci???y? teizm Islamu i zachowa? istot? i szczeg??lny geniusz my??li zachodniej i cywilizacji chrze??cija??skiej.

Zasady personalizmu sk??adaj? si? na szczeg??lny charakter kultury zachodniej odr????niaj?cej j? od innych, poniewa?? s? one ca??kowicie niezgodne z poj?ciem determinuj?cego wszystko Absolutu czy to w postaci nieosi?galnego, niekomunikowalnego Boga, b?d?? Materii w teorii rozstrzygaj?cego materializmu mechanistycznego. Personalizm to marzenie o wolno??ci i ucieczce z niewoli ka??dego rodzaju tyranii, kt??ra pr??buje wkroczy? i ujarzmi? ducha cz??owieka. Jest to pogl?d, kt??ry tchnie w apokaliptyczn? wizj? Miasta Boga miar?, kt??r? przyjmowa?? Jan z Patmos, nazywaj?c j? ??miar? cz??owieka?. R??wnie?? w Rousseau wybrzmiewa ten pogl?d: ??Cz??owiek rodzi si? wolny, a wsz?dzie porusza si? w kajdanach?; spotykamy go w s??ynnym drugim rozdziale ??wi?tej ksi?gi hinduizmu Bhagavad Gita, gdzie sprzeciwia si? ka??demu aspektowi przymusu zewn?trznego, kt??ry narusza ??wi?to??? osoby. W ksi???ce filozofa Chuang Tzu (Rozdzia?? 33 w The Great Society) pogl?d ten pojawia si? podczas poszukiwania ??r??de?? Boskiego Umys??u (Divine Reason) w cz??owieku. Znajdujemy tam konkluzj?, ??e mo??e pochodzi? on jedynie od istoty niebia??skiej (tien Jen)1, kt??ra stwarza prawdziwych m?drc??w i kr??l??w. Znajdujemy ten pogl?d w definicji prawdziwej religii w Ksi?dze Micheasza, gdzie spotykamy rozwa??ania o restrykcjach w zwi?zku z nieuczciwym post?powaniem kap??an??w: ??I czego?? ???da Pan od ciebie, je??li nie pe??nienia sprawiedliwo??ci, umi??owania ??yczliwo??ci i pokornego obcowania z Bogiem twoim?? (Mi 6, 8) Momentem prze??omowym, szczytowym jest wyra??enie czci dla ??wi?to??ci osoby (the sanctity of the person) w s??owach Wielkiego Nauczyciela: ??Sp??jrz, oto stoj? u drzwi i pukam? (Ap 3, 20), co wskazuje, ??e sam B??g w poszanowaniu ducha ludzkiego wchodzi jedynie b?d?c zaproszonym.

Personalizm jest zawsze oznak? wysi??ku cz??owieka, aby uwolni? si? od idei, przymusu i wszystkich si??, kt??re nape??niaj? trwog? i kontroluj? ludzk? dusz?. Wolno??? dzika, polegaj?ca na braku samokontroli oraz odpowiedzialno??ci spo??ecznej jest przejawem indywidualizmu i nadmiernej swobody; gdy wolno??? jest sprowadzona do woli Istoty Boskiej i do dobra spo??ecznego, staje si? personalizmem. W ostatecznym rozrachunku wolno??? nie istnieje za wyj?tkiem tej, kt??ra opiera si? na zasadach prawo??ci, sprawiedliwo??ci i samokontroli: Ten wsp??lny dezyderat wszystkich dobrych ludzi musi zosta? potwierdzony, aby uwolni? personalist? (the personalist) od zarzut??w przesadnej pomys??owo??ci i wynalazczo??ci. Jedyne, co obecnie mo??e by? potraktowane jako wynalazczo??? to nazwa kierunku – personalizm. Badaj?c doktryn? i znaczenie personalizmu, otrzymamy pe??en obraz rozwoju nowoczesnej my??li niemieckiej i francuskiej w ci?gu stu pi??dziesi?ciu lat, kt??ra opiera si? przede wszystkim na Arystotelesie i Tomaszu z Akwinu. System personalizmu (the personalistic system) znany by?? jako woluntaryzm, filozofia wolno??ci, wysi??ku czy dokona??, prawdopodobie??stwa, przypadku, ci?g??o??ci, filozofia Idees Forces, filozofia zmiany, duchowy realizm, Philosophie Critique, empiryzm transcendentalny, idealizm osobowy, humanizm, witalizm, aktywizm, realizm osobowy, fenomenologia, personalizm, a ostatnio egzystencjalizm. Jednak dla wielu personalizm wydaje si? najbardziej stosownym okre??leniem.

Po pierwsze, wyr????niamy dwie odmienne tendencje personalizmu, zale??nie od tego, czy filozofowie bardziej sk??aniaj? si? ku epistemologii zwi?zanej z teori? wiedzy, czy te?? ku metafizyce zwi?zanej z teori? rzeczywisto??ci b?d?? Bytu, co jest uznawane jako kierunek bardziej bezkompromisowy, szeroki, cho? jest to stwierdzenie kontrowersyjne. Personali??ci metafizyczni twierdz?, ??e ka??da teoria my??li, czyli poznania opiera si? na przes??ankach metafizycznych, takich jak inteligencja Bytu jako Podstawy ??wiata.

Przeciwne pojmowanie rzeczywisto??ci na drodze rozumowej (teoriopoznawczej) lub na drodze bytowej (metafizycznej) doprowadzi??y do powstania r????nic w koncepcji racjonalistycznej i intuicyjnej, kt??re ponadto posiadaj? mn??stwo wyj?tk??w. Szko??y niemieckie i angielskie sk??ania??y si? ku tendencjom epistemologicznym i absolutystycznym, natomiast francuski personalizm od czas??w Pascala preferowa?? intuicjonizm i szeroko poj?ty, ??cis??y personalizm.

Cech? charakterystyczn? wi?kszo??ci tendencji personalistycznych jest ich stanowisko teistyczne (theistic standpoint) w przeciwie??stwie do panteizmu i deizmu wraz ze znakomitymi przyk??adami agnostycyzmu McTaggart??a, ateizmu Sartre??a i pewnymi osi?gni?ciami fenomenalizmu. Personalizm utrzymuje, ??e ca??a rzeczywisto??? jest w pewnym sensie osobowa; istniej? tylko osoby i to, co one tworz?; osobowo??? jest ??wiadoma i kontroluj?ca, co dotyczy zar??wno os??b stworzonych, jak i Najwy??szej Inteligencji Stw??rczej, Sprawczej, kt??ra jest immanentna i transcendentna, jest Podstaw? bytu i ??r??d??em ca??ej rzeczywisto??ci. Na tym za??o??eniu personalizm opiera swoj? teori? poznania, wiedzy. ??wiat rzeczy, kt??ry powstaje z inteligentnego ??r??d??a, opiera si? na rozumieniu rzeczywisto??ci (the intelligibility of the world) przez zwyk??e umys??y i ludzk? percepcj?. Z punktu widzenia logiki, filozofia ta jest pragmatyczna, g??osz?c, ??e ??ycie (life) znaczy wi?cej i ma wi?cej argument??w ni?? jakakolwiek ustna forma wyra??ania, kt??ra na zawsze niszczy ustalone znaczenia i stwierdzenia. Z punktu widzenia etyki, kierunek ten wskazuje drog? wolno??ci, utrzymuj?c, ??e bez wolno??ci charakter moralny jest niemo??liwy. Warto??ci etyczne rozwijaj? si? stopniowo, st?d niebezpiecze??stwo z??a i b???du jest usprawiedliwione owocem o charakterze moralnym i wolno??ci?. Skoro porz?dek kosmosu jest osobowy (the cosmic order is personal), jest on r??wnie?? etyczny, a nakazy moralne s? wpisane g???boko w natur? ??ycia i bytu. Zasady moralne s? tak samo niezmienne, jak zasady ??wiata fizycznego. Dlatego warto??ci otrzymuj? znaczenie z natury rzeczy. Pod wzgl?dem estetycznym personalizm zak??ada kosmiczny i osobowy charakter pewnych form pi?kna (beauty), w kt??rych zwyk??e osobowo??ci mog? odnale??? przyjemno??? i samoekspresj? dzi?ki harmonii mi?dzy osobami a rzeczami. Natomiast pod wzgl?dem religijnym personalizm jest teistyczny, poniewa?? cz??owiek mo??e osi?gn?? najwy??szy poziom osobowo??ci (the highest selfhood) tylko dzi?ki harmonijnej wsp????pracy z Bosk? Natur?.

Poniewa?? personalizm nazywa si? filozofi? wolno??ci (the philosophy of freedom), st?d posiada on pewne aspekty spo??eczne i polityczne. Osobowo??? jest postrzegana jako najwy??sza warto???, dlatego spo??ecze??stwo powinno funkcjonowa? w ten spos??b, aby stworzy? ka??dej osobie najlepsze warunki do samorozwoju. Personalizm przeciwstawia si? wszelkim przejawom totalitaryzmu, poniewa?? osoba rozwija si? najlepiej w warunkach demokracji. Idea wolno??ci staje si? naturalnym wrogiem ka??dej psychologii mechanistycznej.

Z naukowego punktu widzenia personalizm pokrywa si? z najnowszymi osi?gni?ciami w dziedzinie nauki (a science), kt??ra nie popiera mechanistycznych teorii materialistycznych rzeczywisto??ci. Personalizm pojmuje ewolucj? (evolution) jako aktywny proces si?? ukierunkowanych od wewn?trz o naturze celowej, gdzie rozum ludzki i post?powanie moralne to najwi?ksze znane nam osi?gni?cia. Funkcjonowanie wewn?trzne kom??rki i atomu, kt??re doprowadzi??y do zmian ewolucyjnych, s? dowodem na istnienie Najwy??szej Inteligencji Stw??rczej i potwierdzeniem Jej, zamanifestowanym w ??wiecie fizycznym. Najlepiej do tej pory wyra??a to stanowisko w spos??b naukowy znakomity francuski uczony, Pierre Lecomte du Nouy.2

Ka??de pe??ne opracowanie personalizmu wymaga wspomnienia nazwisk wielkich francuskich my??licieli, kt??rzy przyczynili si? do jego rozwoju: Kartezjusz (1596-1560) i Cogito ergo sum; Maine de Biran (1766-1824) i Volo ergo sum; Cournot (1801-1877) i filozofia prawdopodobie??stwa; Ravaisson (1813-1900) i realizm duchowy; Fouillee (1838-1912) oraz wielu innych wsp????czesnych, jak Renouvier i Lachelier i ??Le Personnalisme?; Boutroux i ??Contingency? ?? ??Przypadek?; Bergson i ??Change and Intuition? ?? ??Zmiana i intuicja?. Jedynie brak miejsca usprawiedliwia zaledwie wzmiank? o pozosta??ych wybitnych personalistach takich jak Blondel, Maritain czy Mounier. Aby zrozumie? nie tylko istot? francuskiej filozofii, lecz r??wnie?? jej harmoni?, nale??y najpierw przybli??y? rozw??j personalizmu (American personalism) w Stanach Zjednoczonych.

Ameryka??skie Pocz?tki

W oparciu o powy??sz? analiz? mo??na ??mia??o stwierdzi?, ??e oryginalno??? personalizmu (American personalism) w Stanach Zjednoczonych le??y przede wszystkim w samej nazwie tej nowoczesnej szko??y teistycznej. Personalizm ameryka??ski posiada specyficzny charakter dzi?ki temu, ??e rozwija?? si? respektuj?c potrzeby ameryka??skiego stylu ??ycia i filozofii.

?r??de?? ameryka??skiego personalizmu nale??y szuka? przede wszystkim w niemieckich szko??ach filozofii Hegla i Kanta. Pewnym wyj?tkiem jest tutaj William James, kt??ry studiowa?? z Renouvierem, pozostaj?cym jednak r??wnie?? pod wp??ywem filozofii niemieckiej. James uwa??a?? Renouviera za najwi?kszego wsp????czesnego filozofa, co dostrzega si? g????wnie por??wnuj?c intuicjonizm Jamesa i racjonalizm Bordena Parkera Bowne??a, kt??ry przede wszystkim zna?? dokonania niemieckie i brytyjskie i by?? pod ich wp??ywem. James czu??, ??e Bowne pod???a jego ??ladami, jednak nie podoba??o mu si?, ??e Bowne, jako duchowny, jest pod wzgl?dem intuicjonizmu religijnego mniej ortodoksyjny ni?? on sam, dlatego og??osi?? Bowne??a naturalist? (a naturalist). To jest dobra ilustracja.

Ameryka??scy personali??ci rzadko odwo??ywali si? do filozof??w francuskiego personalizmu (French personalism) g????wnie z dw??ch powod??w. Po pierwsze wczesna dominacja francuskiego pozytywizmu (French positivism), kt??ra z oddali wydawa??a si? stanowi? pe??ni? francuskiej filozofii, oraz dzia??alno??? Victora Cousina, kt??rego spirytualizm zosta?? nazwany przez Ravaissona jedynie ??p????? spirytualizmem. To w??a??nie Ravaisson ukszta??towa?? podstawy personalizmu, dzi?ki czemu m??g?? pokona? racjonalizm, kt??ry uniemo??liwia?? rozw??j filozofii niemieckiej. Na pocz?tku ameryka??ski personalizm nie by?? ??wiadom rozwoju personalistycznej szko??y francuskiej. Ponadto filozofia niemiecka dominowa??a na ameryka??skim gruncie, co spowodowa??o odej??cie od naturalnych sprzymierze??c??w, jakimi by??y szko??y w Oksfordzie i Cambridge. Dla przyk??adu my??l Hegla (Hegelianism) zosta??a przyj?ta przez filozof??w plato??skich z Cambridge, co by??o cz?stym zjawiskiem w??r??d teolog??w ameryka??skich, a co pomog??o w rozwoju wczesnego transcendentalizmu. P????niejsza filozofia Emersona mia??a swe ??r??d??a pod wp??ywem Thomasa Carlyle??a w Niemczech. Jednak??e ukszta??towa??a si? ona ju?? wcze??niej dzi?ki badawczemu dzie??u Cudwortha, The True Intellectual System of the Universe ?? Prawdziwy Rozumny System Wszech??wiata, kt??re Emerson przeczyta?? latem podczas pobytu w Concord przed napisaniem s??ynnego eseju o naturze. Drugi pow??d zaniedbania my??li francuskiej w Ameryce by?? g????wnie skutkiem ogranicze??, kt??re wprowadza??y francuskie i angielskie uniwersytety, polegaj?cych na przyznawaniu stopni naukowych doktora jedynie osobom, kt??re b?d? wyk??ada? w przysz??o??ci na danej uczelni. Niemcy z kolei otworzyli swoje uczelnie dla cudzoziemc??w, aby uzyskiwali doktoraty. St?d pierwsi ameryka??scy intelektuali??ci, czuj?c potrzeb? pog???bienia studi??w oraz staraj?c si? podnie??? swoj? pozycj? profesorsk? w ??wiecie nauki pod???yli do Niemiec, sk?d wr??cili z doktoratami i podziwem dla niemieckiej filozofii.

W tym czasie prawie wszystkie ameryka??skie uczelnie by??y kontrolowane przez ko??ci????. Pomimo tego, ??e francuski personalizm (French Personalism) by?? bardziej odpowiedni do okre??lenia osobowej formy Absolutu (a personalized form of Absolute), uczeni ameryka??scy, zar??wno ??wieccy, jak i duchowni musieli zadowoli? si? heglowskim idealizmem (Hegelian idealism), kt??rego za??o??enia s? nieco sprzeczne z t? filozofi?. St?d pierwsze szko??y, dalekie od absolutyzmu, opiera??y si? na heglizmie i platonizmie z niemieckim Leibnizem i Lotzem oraz francuskim Biranem i Ravaissonem.

Uwa??a si?, ??e pierwsz? szko??? personalistyczn? w Ameryce reprezentuje William Torrey Harris,3 p????niejszy Komisarz ds. Edukacji w Stanach Zjednoczonych, w??wczas student Uniwersytetu w Yale, kt??ry zacz??? poznawa? tezy zawarte w Conversations ?? Rozmowach wyg??oszone w New Haven przez Amosa Bronsona Alcotta w 1857 r. Harris by?? niezwykle poruszony nowymi pogl?dami, dlatego porzuci?? Yale i uda?? si? na Zach??d Ameryki, aby szuka? rozwi?za?? problem??w intelektualnych i osobistych. By? mo??e w podj?ciu tej decyzji nie pomog??y mu ??mia??e i oryginalne pogl?dy Alcotta, lecz ostrze??enia rektora Yale w sprawie ??nowej heretyckiej filozofii Alcotta?.4 Harris ostatecznie znalaz?? si? w St. Louis w stanie Missouri, gdzie p????niej zosta?? kuratorem szkolnym. Pozna?? grup? niemieckich uchod??c??w spod germa??skiego militaryzmu (German militarism) wyznaj?c? heglizm, mi?dzy innymi ich przyw??dc? Brockmeyera, absolwenta uniwersytetu niemieckiego i fanatycznego zwolennika Hegla. Za??o??yli oni Towarzystwo Filozoficzne (a Philosophical Society) zajmuj?ce si? studiami nad filozofi? Hegla, kt??rego dzie??o pt. ??Logic? ?? ??Logika? zosta??o przet??umaczone przez Brockmeyera na ich u??ytek. Harris najpierw pr??bowa?? zapozna? cz??onk??w Towarzystwa Filozoficznego z argumentami Alcotta i jego ??Rozmowami?. Nie uda??o si? to jednak, poniewa?? Alcott nigdy nie mia?? wiele wsp??lnego z absolutyzmem Hegla. Jako szkolny wyk??adowca Harris mia?? zawsze nowatorskie pomys??y, wi?c stara?? si? wprowadzi? zasady samoekspresji, samostanowienia, dzia??ania wewn?trznego, co oddala??o go stale od transcendentalizmu Emersona i Szko??y z Concord (the Concord School), chocia?? pozosta?? do ko??ca jego zwolennikiem i propagatorem.

W 1866r. Harris zacz??? wydawa? pierwsze w j?zyku angielskim czasopismo filozoficzne po??wi?cone filozofii spekulatywnej, The Journal of Speculative Philosophy ?? ??Magazyn Filozofii Spekulatywnej?, kt??re istnia??o dwadzie??cia dwa lata. Przez wi?kszo??? tego okresu pismo nieprzerwanie szanowa??o stanowisko Hegla, co si? jednak zmieni??o, gdy zmala??y wp??ywy Brockmeyera. Szko??a Hegla (the Hegelianism) stawa??a si? bardziej personalistyczna, jak zauwa??y?? profesor Hoffman z W??rtzbergu, gdy zacz???a przyjmowa? pogl?dy teizmu wskutek b???dnej interpretacji, co ??sprawi??o, ??e Hegel potwierdza?? osobowo??? Bosk?, a zaprzecza?? nie??miertelno??ci poszczeg??lnego cz??owieka?.5 P????niej pojawi?? si? r??wnie?? sp??r wok???? podobnej interpretacji filozofii Hegla przez Trendelenburga z Kr??lewca, kt??rego broni?? profesor George S. Morris z Uniwerytetu w Michigan oraz sam Harris. Jednak??e niezwyk??a zaci?to??? tych dzia??a?? potwierdza??a determinacj?, ??e chciano na si??? (a determination) zrobi? z Hegla personalist? oraz ukazywa??a nowe stanowisko Harrisa ?? prorocz? filozofi? personalistyczn?. Uwa??a?? teraz, ??e teologia wi???e si? z wolno??ci?, traktowa?? Ducha i Osobowo??? jako warto??ci najwy??sze oraz ??uporz?dkowa?? sw??j panteizm?. Natomiast Pochmann twierdzi, ??e Harris:6

Przeciwstawia?? si? atomistom, sofistom, braminom, filozofom z Elei, wyst?powa?? przeciw takim my??licielom jak Spinoza, Hamilton, Hume, Rousseau, Mill, Comte, Spencer i wszystkim innym, kt??rzy w pogl?dach, w opinii Harrisa, d???yli do mechanizmu, panteizmu, agnostycyzmu lub ateizmu. (…) My??liciele szko??y spekulatywnej, kt??rzy zaczynali jako zwolennicy absolutyzmu heglowskiego, ko??czyli jako indywiduali??ci zainteresowani samoekspresj? i samostanowieniem.

Zmiana pogl?d??w Harrisa rozpocz???a si? ju?? w 1862r., prawdopodobnie pod wp??ywem genera??a Ethana Allena Hitchcocka.7

Nie ma w?tpliwo??ci w sprawie personalistycznego charakteru filozofii Harrisa, poniewa?? on sam o??wiadczy??:8 ??Ka??de okre??lenie jest samookre??leniem. (…) Osoba jest jedyn? przyczyn??. Atakuj?c Spencera i pozytywizm w poprzednim dziale swego dzie??a napisa??:9

Rozum, kt??ry nie traktuje si? jako jednostk?, jako osob?, nie b?dzie i nie mo??e w og??le poznawa? ani my??le?, st?d nie jest Rozumem.

Natomiast krytykuj?c pogl?d profesora Tyndalla Harris10 uwa??a, ??e stanowi on ??Wyzwanie dla ka??dego filozofa, kt??ry twierdzi, ??e nadrz?dna rola Osobowo??ci stanowi pierwsz? zasad? Wszech??wiata?. Z kolei w swoim dziele ??Science of Education?11 ?? ??Nauka wychowania? m??wi, ??e: ??Duch lub umys?? kszta??tuje swoj? natur?; to w??a??nie tworzy ?? sam siebie?.

W swoich artyku??ach dotycz?cych ??Educational Psychology??? ??Psychologii wychowania? Harris traktuje ja???? (the self) jako jedyne istnienie, kt??re jest trwa??e, czyli podlega wychowaniu:12

To, co zale??y od zewn?trznych warunk??w i jest samo warunkiem, nie podlega wychowaniu. Tylko „ja????” mo??e by? wychowaniem; ??ja????? jest ??wiadom? jedno??ci? (a ??self? is a conscious unity) ????samodzia??aniem?, istot?, kt??ra jest sama przez si?, a nie dzi?ki warunkom zewn?trznym. (…) Musi ona [r??wnie??] posiada? zdolno??? zrealizowania w sobie tego, co nale??y do gatunku albo rasy.

Nie jest do tego zdolny ??o???d??, poniewa?? rozwija si? jedynie niszcz?c swoj? indywidualno???; znika w d?bie: ??W ??wiecie ro??lin gatunek istnieje, ale jednostka ginie?. Na zako??czenie Harris zwraca uwag? na cztery formy my??li o ??wiecie, z kt??rych czwarta opisana jest jako:

Akt stw??rczy, sprawczy Stw??rcy Osobowego (the creation of a Personal Creator), kt??ry tworzy scen? teatraln? rozwoju istot ??wiadomych na swoje podobie??stwo. Ka??dy kolejny krok w rozwoju idei daje dok??adniejsze poj?cie prawdziwej rzeczywisto??ci. Si??a jest bardziej rzeczywista ni?? rzecz; si??y sta??e bardziej rzeczywiste ni?? si??y pojedyncze; Osoba Absolutna (Absolute Person) jest bardziej rzeczywista ni?? si??a lub si??y, kt??re stwarza. (…).
Ta ostateczna forma wychowania jest jedyn?, zgodn? z teori? wychowania. (…) Widzi ona wyja??nienie ??wiata dzi?ki zasadzie Osoby Absolutnej (the principle of Absolute Person), a ??wiat instytucji ma by? ??wiatem zgodnym z t? zasad?.

Harris zawdzi?cza?? swe personalistyczne pogl?dy kontaktom z Bronsonem w Yale, z kt??rym utrzymywa?? za??y??e stosunki jak syn z ojcem i zamierza?? propagowa? jego teorie wychowawcze. Praca Harrisa w charakterze kuratora w St. Louis zosta??a nagrodzona Srebrn? Palm? na Wystawie ??wiatowej w Pary??u w 1878r., natomiast jego szko??a otrzyma??a ??Silver Medal for Primary Education? ?? ??Srebrny Medal Szk???? Podstawowych?. Wp??yw Harrisa na ameryka??skie teorie wychowawcze mia?? wr?cz rewolucyjny charakter. Najwa??niejszy by?? nacisk na zaspokajanie potrzeb konkretnego ucznia oraz znaczenie studi??w humanistycznych w rozwoju indywidualnym, co odzwierciedla??o dokonania Ravaissona w szko??ach francuskich. Ca??y system ameryka??skiej edukacji oparty na nauce pami?ciowej i dyscyplinie, gdzie nierzadko uciekano si? do przemocy fizycznej, zosta?? radykalnie zmieniony. Wprowadzono nowe zasady humanizmu wychowawczego (a humanism of education), kt??rych nie by??y w stanie obali? p????niejsze teorie psychologii mechanistycznej pomimo panuj?cej na nie mody i zaniedbania studi??w humanistycznych.

Jeszcze przed 1867r. Alcott zacz??? u??ywa? terminu ??personalizm? w odniesieniu do systemu filozofii i wychowania, mi?dzy innymi po tym, jak za??o??y?? prywatne szko??y podstawowe w Bostonie. Spotka?? si? z powa??nym sprzeciwem ze strony tych, kt??rzy uwa??ali, ??e ka??da skuteczna metoda musi opiera? si? na karze cielesnej. Nie byli w stanie poj??, ??e wychowanie mo??e si? opiera? na dobrowolnej wsp????pracy z uczniem, rozwoju wewn?trznych zasob??w jego umys??u, kt??ry pom??g??by mu przystosowa? si? do spo??ecze??stwa. Te cele do tej pory osi?gano dzi?ki surowej dyscyplinie, a nie pr??b? zainteresowania. Prywatne szko??y Alcotta na Beacon Hill nie przetrwa??y, ale jego teoria sta??a si? dominuj?c? doktryn? ameryka??skiego wychowania. Personalizm wychowawczy Alcotta (the educational personalism of Alcott) odni??s?? sukces dzi?ki wysi??kom Harrisa. Pomimo ??e termin ??personalizm? w odniesieniu do tych pogl?d??w u??yty zosta?? po raz pierwszy w druku dopiero w 1867r., Alcott stosowa?? go ju?? w 1858r., jak wskazuj? jego Journals – ??Dzienniki?. Jego wysi??ki zmierzaj?ce do wyrzeczenia si? panteizmu i ??indywidualizmu? przez Emersona pojawiaj? si? w ??Dziennikach? Alcotta pod dat? 12 lutego oraz w Journals – ??Dziennikach? Emersona w tym samym dniu. Alcott zapisa??:13 (Journal)

O pierwszej po po??udniu przychodzi Emerson i prosi, ??ebym towarzyszy?? mu do domu; zaprasza na herbat?. Rozmawiamy do p????na o umy??le i indywidualizmie, kt??ry odr????niamy od osobowo??ci.

W zwi?zku z powy??szym redaktor ??Dziennik??w? dodaje w przypisie dystynkcj? Alcotta:

W li??cie z 1868r. Alcott napisa??: ??Mog? tylko prosi? Ci? o odr????nienie w ko??cu tego, czym si? r????nisz od innych os??b istotnie, a w czym jeste?? do nich podobny, co Ci? ???czy z nimi w jedn? ca??o???, trwale i na zawsze. T? jedno??ci? jest Osobowo???, a r????nic? indywidualno??? (The unity is the Personality; the difference is the Individuality). (…) Musimy si? rozwija? i sta? si? jedno??ci? z Osob? (the Person) mieszkaj?c? w ka??dym, dzi?ki czemu mo??emy poj?? stwierdzenie ??ja i m??j Ojciec to jedno?? ?? czyli zrozumie?, ??e wszystkie dusze uto??samiaj? si? osobowo (a personal identity) z Bogiem i przebywaj? w nim?.

To, co Alcott opisa?? jako ??indywidualizm? u Emersona, w kontra??cie z jego w??asnym personalizmem, by??o okre??leniem samostanowienia, ??niezale??no??ci? cz??owieka. Jednocze??nie Emerson twierdzi??, ??e B??g jest bezosobowy. Takie uj?cie mo??e powodowa?, ??e cz??owiek staje si? jedyn? istot? stanowi?c? o sobie we wszech??wiecie, stoj?c? wy??ej ni?? B??stwo. Emerson powinien by?? wykorzysta? swoje do??wiadczenie, po s??ynnej przemowie w Harvardzie na temat natury boskiej (Harvard Divinity Address). 22 marca 1878r. Alcott ponownie zaatakowa??:14

Zwr??ci??em Emersonowi ksi???k? Jamblichusa w przek??adzie Thomasa Taylora na temat Misteri??w i zjedli??my razem obiad.
Ponownie pojawia si? w naszych dyskusjach temat Osobowej Nie??miertelno??ci (Personal Immortality), a m??j przyjaciel, jak zawsze, trwa w swym pogl?dzie dotycz?cym indywidualizmu. Jego wiara jest czysto etyczna i wymaga pewno??ci fakt??w do??wiadczonych osobi??cie. Jego idealizm waha si? i zatrzymuje, przera??ony faktami Osobowo??ci. Wierny swoim przekonaniom trwa w swoim indywidualizmie, natomiast nie wypowiada si? na temat tego, co znajduje si? dalej. Prawdopodobnie mo??na go opisa? jako idealnego teist? z pewn? doz? panteizmu, kt??ra unosi si? zawsze nad t? szko??? filozoficzn?. Ten rodzaj panteizmu od pocz?tku charakteryzowa?? szko??? transcendentalist??w z Nowej Anglii, kt??ra jeszcze nie pozby??a si? tego nalotu, nie wyklarowa??a si?, poniewa?? wi?kszo??? jej wyznawc??w jest wci??? dotkni?ta jego nieokre??lono??ci?, niejasno??ci? i nadal nie potrafi odnale??? pewno??ci, kt??rej szuka. Mimo, ??e udoskonalili oni swe pogl?dy materialistyczne, to nie uda??o im si? przenie??? na grunt intuicji Osobowej i Nie??miertelnej.

Og??aszaj?c sw? teori? wychowania, Alcott napisa?? polemik? pt. Observations on the Principles and Methods of Infant Instruction – ??Obserwacje dotycz?ce zasad i metod wychowania dzieci?:

Wychowanie dziecka na doros??ego cz??owieka opiera si? na wspania??ej zasadzie, ??e ka??de dziecko posiada umiej?tno??ci i mechanizmy niezb?dne w procesie wychowania, a zgodnie z prawem jego rozwoju samodzielnie je wykorzystuje; st?d zadaniem wychowawcy jest wspomaga? i towarzyszy? (to accompany) w tym procesie dziecku, a nie prowadzi? je czy zmusza?.15

Dziecko musi znale??? w sobie d???enie do dzia??ania.

Alcott wypowiada?? si? r??wnie?? w sprawie religii:

Zw??aszcza w religii ka??da doktryna nie maj?ca oparcia w osobowo??ci jest oczywi??cie ateistyczna i zwykle panteistyczna. Tylko wtedy, gdy ??wiat zag???bia si? w szczeg????y i potrafi je odr????ni? od og????u, a gatunek od rodzaju, mo??liwy jest czysty teizm.16

Zapis, gdzie znalaz??o si? rozr????nienie mi?dzy osobowo??ci? (personality) a indywidualno??ci? (individuality), pojawi?? si? w zwi?zku z wyk??adami dra Wassona w Szkole w Concord (the Concord School). Natomiast w sierpniu Alcott pisze, ??e ??dyskusja dotycz?ca za??o??enia Pa??stwa na podstawach Personalizmu, a nie indywidualizmu, jest ??ywa, acz jednoznaczna?.17

Termin personalizm pojawi?? si? po raz pierwszy w formie wydrukowanej u Amerykanina, Walta Whitmana (1819-1892), kt??ry jest cz?sto nazywany w kraju i za granic? najwi?kszym poet? ameryka??skim. W wydaniu czasopisma The Galaxy ?? ??Galaktyka? z 1867r. Whitman u??ywa go w artykule zatytu??owanym ??Democracy? ?? ??Demokracja?, a nast?pnie w maju 1868r. w eseju ??Personalism? ?? „Personalizm”. Esej ten, wraz z innymi, zosta?? p????niej opublikowany w ksi???ce pt. Democratic Vistas18 ?? ??Demokratyczne Perspektywy?, gdy zar??wno Alcott, jak i Whitman ju?? dobrze znali swoje pogl?dy, st?d termin ten pojawia si? u nich ca??kiem naturalnie. Chocia?? ??r??de?? argument??w Whitmana nigdy w??a??ciwie nie zbadano, wiemy, ??e Whitman i Alcott opierali si? na dorobku filozofii europejskiej i wschodnioindyjskiej oraz greckiej. Wk??ad Whitmana to przede wszystkim stosowanie terminu personalizm podczas panowania heglizmu w ameryka??skich kr?gach akademickich i teologicznych. Przedstawiaj?c sw? genialn? nauk?, Whitman by?? ??wiadom jej wyzwalaj?cego wp??ywu globalnie w relacjach mi?dzy lud??mi.

Kiedy Walt Whitman rozpowszechni?? termin ??personalizm? w ??Galaktyce?, Alcott zapisa?? w ??Dziennikach? z dat? 28 kwietnia 1868r.:

List od Walta Whitmana wraz z jego prac? na temat ??Personalizmu? w ??Galaktyce?. [Whitman] jest zadowolony z mojego listu z 19 stycznia. Personalizm stanowi t? sam? wielk? ??y??? co ??Demokracja?.(…)
Musz? powiedzie? to, co inni: ten cz??owiek jest mocarzem w my??leniu, kt??ry b?dzie mia?? wp??yw na kszta??t epok i instytucji. B?d? musia?? go umie??ci? w galerii najwi?kszych Amerykan??w: Emerson, Thoreau i Walt. Je??eli istnieje idealny Personalizm, istnieje r??wnie?? aktualny indywidualizm, kt??rych Thoreau i Whitman s? najlepszym uosobieniem ?? Walt w dziedzinie instytucji, Thoreau w dziedzinie rzeczy. (…)
Przeczyta??em ??Personalizm? znowu po ca??ym dniu pracy. Doprawdy wielka, wspania??a doktryna i wielki, wspania??y Walt, dor??s?? odk?d zobaczy??em go w mansardzie na Brooklynie w 185-.19

Aby opisa? personalizm, mo??na w??a??ciwie u??y? zdania Jamesa opisuj?cego pragmatyzm: ??Nowy termin na opisanie starych sposob??w my??lenia?. Jest r??wnie?? prawd?, ??e personalizm to nowoczesne s??owo u??ywane zw??aszcza dla zaznaczenia prze??omu, kt??ry dokona?? si? nie tylko w odniesieniu do wszelkiego rodzaju absolutyzm??w czy fundamentalistycznych monizm??w, lecz r??wnie?? w celu odr????nienia personalizmu jako systemu (system) od pewnego rodzaju osobowego idealizmu i teizmu, kt??re zachowuj? traktowanie ukrytego Absolutu jako osoby, takie na przyk??ad jak teorie Josiah Royce??a. Personalizm w naszym rozumieniu si?ga dalej, a?? do ca??kowitego pluralizmu.

Podkre??laj?c znaczenie Whitmana mi?dzy poetami zagranicznymi, Gay Allen Wilson pisze:

Nawet niezwyk??y wp??yw Whitmana za granic? jest przynajmniej cz???ciowo zas??ug? tego, ??e ??y?? on i porusza?? si? w kulturze i literaturze, kt??re mia??y swoje mi?dzynarodowe ??r??d??a. Czasami by?? on tego proroczo ??wiadomy, r??wnie?? w 1888r., gdy podczas wr?czania list??w i dokument??w Traubelowi zauwa??y??: ??to nie s? zapiski mojego ??ycia ?? Walta Whitmana, ale drogocenny materia??, kt??ry ma zwi?zek z trendem, kt??rego (a movement) ja jestem tylko epizodem?.20

Ten cytat ukazuje prawdziwy pogl?d na personalizm, poniewa?? nie jest to tylko akademicka filozofia, lecz tendencja w kierunku demokracji (a movement for democracy) w czasach, kiedy fundamenty system??w totalitarnych w pa??stwie, spo??ecze??stwie i ko??ciele zacz???y si? rozpada? wskutek wytrwa??ej postawy ludzi, kt??rzy pragn?li wolno??ci i samoekspresji, wyra??enia siebie. St?d nie mo??na jej przypisa? ??adnemu narodowi czy rasie. Nie jest te?? traktowana jako zwyk??a bro?? religijna czy mechanizm polityczny. Obejmuje pe??en zakres my??li literackiej i spo??ecznej, a w tych czasach spe??nia rol? przewodni? w nauce (a guiding light to science), gdzie najwi?ksze umys??y, wcze??niej zaanga??owane w mechanistyczny determinizm materialistyczny, ostatnio zrozumia??y znaczenie, jakie ma osoba w nauce (the significance of the person in scientific knowledge). Personalizm dotyczy ca??ej ludzko??ci i ka??dego cz??owieka (as wide as humanity, as universal as man).

Zainteresowania personalistyczne Alcotta i Harrisa dotyczy??y g????wnie i ewidentnie dziedziny wychowania, natomiast Whitman dzia??a?? szczeg??lnie na polu spo??ecznym i politycznym. Dalekosi???ne rozumienie implikacji personalizmu przez Whitmana zosta??o ukazane w nast?puj?cych fragmentach dzie??a ??Perspektywy Demokracji?:

I je??li zastanowimy si?, na czym polega istota cywilizacji ?? jaki jest jej cel wraz z religiami, sztuk?, edukacj? itd., to czy?? tym w??a??nie nie b?dzie przebogaty, p??odny, r????norodny, pe??en splendoru Personalizm? Ku niemu si? wszystko sk??ania, poniewa?? w tym kierunku zmierza demokracja, kt??ra na skal? Natury uprawia nieogarnione, le???ce od??ogiem pok??ady ludzko??ci i obsiewa je, udowadniaj?c w ten spos??b, ??e jej prawa spe??niaj? si? rzeczywi??cie z ??agodno??ci?. Literatura, muzyka, estetyka narodowa itp., s? tak wa??ne przede wszystkim dlatego, ??e promuj? pewne wzorce osobowe, zar??wno dla kobiet, jak i m???czyzn danego kraju, inspiruj?c ich i wzbogacaj?c na tysi?ce mo??liwych sposob??w. (…)

Opr??cz nauk, kt??re istniej?, proponujemy nauk? (a science), jak? by??by zdrowy, powszechny personalizm, oparty na oryginalnych, uniwersalnych podstawach, kt??rego celem by??oby d??wigni?cie i wzbogacenie Stan??w licznymi osobami wspania??ych ameryka??skich m???czyzn i kobiet, pe??nych pogody ducha, religijnych ?? szerzej dot?d w og??le nie znanych. (…)

Wydaje mi si?, ??e problemem przed kt??rym stoi Nowy ??wiat jest to, aby za wszelk? cen?, przy zachowaniu trwa??ego prawa i porz?dku oraz sp??jno??ci, korelacji (zespo??owo???, wsp??lnotowo??? ?? Indywidualno???, Podmiotowo???) wzbudzi? w ludziach pragnienie specjalnego Personalizmu (special Personalism), dostrzegaj?c w nim zew wo??ania, kt??re zawsze domaga si? doskona??o??ci, wi?kszej dojrza??o??ci, poprzez rozwa??enie, rozwini?cie i zaszczepienie podstawy tego, co w cz??owieku najlepsze (akceptuj?c tak??e rz?d), i w kt??rym zawarta jest nowa estetyka przysz??o??ci.21

Whitman utrzymuje nie tylko, ??e personalizm jest podstaw? prawdziwej religii (real religion), poniewa?? jedynie w warunkach podmiotowo??ci osoby (the solitariness of individuality) mo??e jedynie zrodzi? si? duchowo???, ale personalizm dotyczy r??wnie?? polityki: ??Istotn? cz???ci? ameryka??skiego personalizmu (American Personalism) jest pr??ba praktycznego zastosowania go w polityce?.22

Ta pocz?tkowa forma demokracji jest widoczna w poezji i prozie Whitmana. W ??Carol of Occupations?, czy w ??Starting from Paumanok? ?? ??Wyruszaj?c z Paumanok? Whitman wskazuje na potrzeb? religii w ??yciu spo??ecznym i politycznym, podkre??laj?c zw??aszcza wzajemne relacje pomi?dzy pa??stwami i ich obywatelami. W poezji chce zosta? ??piewc? osobowo??ci?, ??bardem osobowo??ci?. Pisze, ??e mo??emy uwa??a? religi? i Bibli? za boskie, cho? wyros??y z nas i ci?gle mog? z nas wyrasta?, poniewa?? spe??niaj? si? one, realizuj? si? one, przyoblekaj? w ??yciu cz??owieka.23

??aden cz??owiek nie by?? jeszcze wystarczaj?co wierz?cy, ??aden jeszcze nie czci?? ani wielbi?? do???, ??aden jeszcze nie zacz??? my??le? jak jest naprawd? boski.24

PERSONALIZM BOSTO??SKI

Atmosfera intelektualna Bostonu umo??liwi??a rozw??j liberalnego teizmu, kt??ry sk??ada?? si? z dw??ch etap??w. W pierwszym mia?? miejsce bunt przeciwko tradycyjnej teologii puryta??skiej, kt??ra charakteryzowa??a si? istnieniem antropomorficznego i ??gniewnego Boga? mniej wi?cej w stylu Jonathana Edwardsa, w drugim starano si? stworzy? opart? bardziej na wolno??ci i sensown? podstaw? wiary chrze??cija??skiej. Pierwsza faza ukszta??towa??a unitarianizm Nowej Anglii, natomiast drug? mo??na by nazwa? ortodosj?, liberaln?, a nawet metodystyczn?. Oba etapy jednak sprzeciwia??y si? zasadom surowego kalwinizmu. Co wa??ne, protest przeciw mowie Emersona w Divinity School w Harvardzie (Harvard Divinity School Address) by?? zapocz?tkowany przez dziekana unitarian, dr Ware??a. Wzruszaj?ce s??owa Emersona: ??B??g przemawia, nie m??wi??? by??y przez niego traktowane jak najgorsza herezja, cho? dzisiaj brzmi? one jak umiarkowana ortodoksja. Faza unitarianizmu, pocz?tkowo teistyczna, sk??ania??a si? p????niej coraz bardziej ku panteizmowi (pantheism), a pod koniec ku humanizmowi (Humanism). By??o to wyrazem buntu w stosunku do nieludzkiego, ale jednak antropomorficznego Boga, kt??rego cechy mo??na pot?pi? w ka??dym cz??owieku. Dowodzono, ??e B??g, aby przetrwa??, musi by? bezosobowy. Z drugiej strony, liberalizm ortodoksyjny nie m??g?? pogodzi? si? ze strat? osobowego Boga Ojca. Unitarianizm (Unitarianism) zmieni?? kierunek rozwoju narzucony przez za??o??ycieli, staj?c w opozycji do ortodoksji, a przez to sta?? si? form? zaprzeczenia i negacji, podczas gdy, wed??ug dzisiejszych szk???? filozofii, powinien by?? sta? si? wiod?cym wyznaniem protestanckim z powodu swych za??o??e??.

Pomimo dzia??alno??ci Emersona i transcendentalist??w z nim zwi?zanych w Nowej Anglii pojawi?? si? pewien ??lad praktyczno??ci (practicality), kt??ry generalnie nie pozwala?? na przej??cie od realistycznego fundamentalizmu, kt??ry charakteryzowa?? si? specyficznym kalwi??skim poj?ciem Nieba, Piek??a i S?du Ostatecznego i typowymi sposobami ??ucieczki?, do nieokre??lonego, nieosobowego Boga (a vague depersonalized God) i czci Absolutu Wszechobecno??ci (the All), gdzie zar??wno osobowo???, jak i nie??miertelno??? zanika??y. Dla ludzi praktycznych taka wiara nie mog??a by? czym?? wi?cej ni?? jedynie kaprysem, fanaberi?, dziwactwem i kultem.

Cokolwiek Harris mia?? do zaoferowania, musia??o to przej??? przez filtr Nowej Anglii, po cz???ci dlatego, ??e tam si? wychowa?? i wykszta??ci??, a po cz???ci z powodu jego podziwu dla Alcotta, kt??ry pom??g?? mu aktywnie uczestniczy? w Szkole Transcendentalnej w Concord (the Transcendental School at Concord). Poniewa?? Alcott usi??owa?? coraz cz???ciej podkre??la? stanowisko personalistyczne w kontra??cie do panteizmu, r??wnie?? Harris pr??bowa?? rozwi?za? paradoks absolutystyczny przyjmuj?c osobowo??? (a personality), kt??ra jest absolutna pod wzgl?dem mo??liwo??ci samotranscendowania, przekraczania siebie i zarazem zdolno??ci do nieustannego, niesko??czonego rozwoju.

Jednak transcendentalizm (transcendentalism) w tym czasie by?? ju?? niezwykle popularny w Nowej Anglii. S??ynna Konwencja na Ulicy Chardon odby??a si? po raz pierwszy w 1840r., kt??r? Emerson25 opisa?? jako kolorowe i ha??a??liwe zgromadzenie szalonych ludzi, m???czyzn i kobiet, m???czyzn z brodami, baptyst??w, sekty radykalnych purytan zwanych Muggletonians, odszczepie??c??w, niezadowolonych, Baptyst??w Dnia Si??dmego, kwakr??w, abolicjonist??w, kalwinist??w, unitarian i filozof??w, z kt??rych ka??dy przychodzi?? najwy??ej na godzin?. Pojawiali si? tam nie tylko m?drcy, lecz tak??e lunatycy, dzi?ki czemu mog??a przem??wi? uciszana przez dwie??cie lat teologia t??um??w. Dyskutowano w??a??nie pewne niepowodzenie eksperymentu wsp??lnoty z Brook Farm, g????wnie z powodu indywidualizmu (individualism), osobistych, w??asnych interes??w. Mimo ??e indywidualizm narodzi?? si? w Nowej Anglii, by?? obcy duchowi Nowej Anglii.

Od pocz?tku swej obecno??ci w Szkole w Concord (the Concord School) Harris i Alcott sprzeciwiali si? jej tendencjom panteistycznym, preferuj?c personalizm, co mo??na wywnioskowa? na podstawie fragment??w ??Dziennik??w Alcotta?26 cytowanych wcze??niej. W drugim tomie ??Magazynu Filozofii Spekulatywnej? Harris wskaza?? na swoje stanowisko sprzeciwiaj?ce si? panteizmowi w zdaniu: ??Wszystkie formy pozytywne natury, wszystkie formy bezpo??rednio??ci lub istnienia (bytu), wszystkie formy to??samo??ci s? we wzajemnej relacji do siebie (self-relations)?. W przem??wieniu w Szkole w Concord 30 lipca 1885r. Harris okre??li?? r????nice mi?dzy panteizmem transcendentalnym (transcendental pantheism) a jego w??asnym teizmem personalistycznym (personalistic theism):

Dla tego, kto widzi konieczno??? jedno??ci, ale znajduje j? jako zaledwie istot? (esencj?) czy substancj?, z kt??rej rzeczywisto??ci w swej r????norodno??ci si? wy??aniaj? i do kt??rej powracaj?, istnieje panteizm (pantheism). Teista natomiast widzi konieczno??? jedno??ci, ale ponad to, widzi r??wnie?? konieczno??? takiej formy osobowo??ci (the form of personality), kt??ra stanowi form? wszelkiej ostatecznej, najwy??szej jedno??ci czy ca??o??ci, pe??ni.27

Dla Harrisa Najwy??szy Absolut (the Supreme Absolute) posiada swoj? absolutno??? nie w ograniczaj?cej immanencji, lecz raczej w swej mo??liwo??ci niesko??czonego rozwoju poprzez transcendentn? samorealizacj?, dzi?ki kt??rej zachowuje swoj? to??samo??? poprzez wszystkie zmiany.4 ??Modyfikacja siebie stanowi zachowanie siebie?.

To twierdzenie mo??e by? r??wnie?? poszerzone o pogl?d, ??e samorealizacja (self-realization) jest transcendentna jedynie dzi?ki zachowaniu mocy, mo??liwo??ci rozwoju w kierunku idealnego celu lub przysz??o??ci. Takie jest znaczenie Krzy??a i istota chrze??cija??skiego przes??ania. Immanencja i transcendencja nie s? sprzecznymi, lecz uzupe??niaj?cymi si?, komplementarnymi aspektami osobowo??ci, do pewnego stopnia – ka??dej osobowo??ci, dzi?ki czemu osi?gamy wymiar ??wi?to??ci osoby (the principle of the sanctity of the person).

Pe??ne uznanie personalizmu (personalism) jako kierunku filozoficznego Nowej Anglii nast?pi??o dzi?ki rozwijaj?cym si? wcze??niej pomniejszym ruchom. Personalizm sta?? si? cech? szczeg??ln? psychologii Williama Jamesa, najs??ynniejszego ameryka??skiego psychologa i filozofa. Chocia?? James nazwa?? sw? filozofi? pragmatyzmem (pragmatism), poniewa?? wszystko, co ma wp??yw na ludzkie do??wiadczenie, jest prawdziwe, realne, jednak jego angielski zwolennik, dr F.C.S. Schiller pracuj?cy na uniwersytetach Oksfordu i Po??udniowej Kalifornii, kt??ry zapozna?? angielskich filozof??w z Jamesem, preferowa?? raczej termin ??humanizm? lub ??personalizm?.

Dr Schiller pisa??:28

Wydaje mi si?, ??e James zbyt p????no zda?? sobie spraw?, jak niezr?czn? nazw? by?? pragmatyzm (??Pragmatism?). Jego ??ona przekona??a mnie o tym swym cennym listem, kt??ry napisa??a do mnie kr??tko przed swoj? ??mierci?. (…) ??William nawi?za?? niezwyk??? znajomo??? z Charlesem Pierce??m, gdy w latach studenckich zajmowa?? si? chemi? i filozofi?; dlatego, gdy wiele lat p????niej szuka?? nazwy dla swojego systemu filozoficznego, w kt??ry wierzy?? od wielu lat, wr??ci?? wspomnieniami do swych lat m??odzie??czych i powiedzia?? do siebie: ??Zawdzi?czam pragmatyzm (Pragmatism) Peirce??owi??. Protestowa??am, m??wi?c, ??eby nie kaleczy?? swego umi??owanego dziecka tak bezsensown? nazw?. ??a??owa?? tego p????niej, stwierdzaj?c, ??e humanizm (Humanism) by??by trafniejszym terminem?.

Wcze??niej w tym samym artykule Schiller o??wiadczy??: ??Zaproponowa??em Jamesowi, ??eby zmieni?? nazw? na humanizm, ale odm??wi??, stwierdzaj?c, ??e nazwa pragmatyzm ju?? si? utrwali??a?, co potwierdzaj? opublikowane Listy (Letters) Jamesa. W li??cie z 19 kwietnia 1907r.8 znajduje si? odpowied?? Jamesa na sugesti? Schillera: ??Ju?? nie mog? zmieni? tytu??u ksi???ki na ??Humanizm???? wszystko posz??o do druku. Nie podoba mi si? ??pragmatyzm??, ale obecnie wydaje si? mie? ta nazwa pierwsze??stwo na arenie mi?dzynarodowej. R??bmy swoje, B??g i tak wie po swojemu?. Kolejne potwierdzenie znajdujemy w li??cie z 5 sierpnia 1907r.30 do Dickinsona S. Millera. My??l?c o krytykach, kt??rzy go nie zrozumieli, James pisze: ??Wszystko najprawdopodobniej ma swe ??r??d??a w s??owie pragmatyzm (Pragmatism) ?? najbardziej nieszcz?snym s??owie, kt??re kiedykolwiek istnia??o?. W nast?pnym miesi?cu pisa?? on do W. Jerusalem z Wiednia31: ??W pewnym sensie pragmatyzm jest pechowym wyrazem, dwa znaczenia, kt??re mu nada??em, s? nieco niejednolite?.

Nie mo??e pojawia? si? r??wnie?? ??adna w?tpliwo??? co do tego, czy James uto??samia?? si? z ruchem personalistyczno-humanistycznym, o czym ??wiadczy kilka fakt??w. James nawi?zywa?? do ??personalizmu? („personnalisme”) Renouviera, a Bowne??owi powiedzia??, ??e walcz? oni ??dok??adnie w tej samej sprawie? i ??e ??Zostawiamy widoczne ??lady w tych samych miejscach?. Natomiast w li??cie do Johna Jay Chapmana z 18 maja32 James stwierdza: ??Powinien Pan do???czy? do grona ??pragmatyk??w?? lub ??humanist??w??. Liderami tego nowego ruchu s? Dewey, Schiller z Oksfordu, w pewnym sensie, Bergson z Pary??a, m??ody cz??owiek z Florencji o nazwisku Papini i w ko??cu najmniej godny W. J.?. Sam Schiller w swoich ostatnich dzie??ach popiera?? nazw? ??personalizm? wskutek b???dnego stosowania terminu ??humanizm? przez nowopowsta??? grup? teologiczn?.

W artykule dla ??McClure??s Magazine? z maja 1905r. James, chwal?c Thomasa Davidsona, napisa??:33 ??Z pewno??ci? jednostka, osoba (the person) w liczbie pojedynczej, jest najbardziej podstawowym zjawiskiem (is the most fundamental phenomenon), a instytucja spo??eczna (the social institution) na jakimkolwiek poziomie ma drugorz?dne i administracyjne znaczenie (is but secondary and ministerial)?. Definicja osobowo??ci Jamesa w rozdzia??ach po??wi?conych samo??wiadomo??ci w ??Psychologii?34 jest nie tylko og??lnie uznanym, klasycznym okre??leniem, lecz r??wnie?? niezwyk??ym i przekonywaj?cym dowodem jego dzia??a?? personalistycznych. ??Jedyne dowody ??wiadomo??ci [pisze James], kt??re s? nam naturalnie dost?pne, istniej? w ??wiadomo??ci osoby (personal consciousness), umys??ach, ja??niach, konkretnym indywidualnym ??ja?? i ??ty??. (…) ??adna psychologia nie mo??e kwestionowa? istnienia personalnej ja??ni (the existence of personal selves)?. Na pocz?tku tego samego dzie??a, podczas omawiania zwi?zku pami?ci z do??wiadczeniem osobistym (personal experience), James wskazuje, ??e ??procesu pami?ci nie mo??na wyja??ni? ??adn? mechaniczn? przyczyn?.?

Swojemu przyjacielowi Bordenowi Parkerowi Bowne??owi z Uniwersytetu w Bostonie, kt??ry w??a??nie zaprezentowa?? termin ??personalizm? (??personalism?) w jego pe??nym znaczeniu, aby opisa? akademicki system (system) filozoficzny, James napisa?? po wydaniu ksi???ki Bowne??a o tym tytule:35

Wydaje si?, ??e teraz zmierzamy dok??adnie w tym samym kierunku, do tego samego fina??u, jednak wskutek r????ni?cej nas przesz??o??ci, kt??ra zaopatrzy??a nas w r????ne sposoby artykulacji, cz?sto wyra??amy siebie w r????ny spos??b, odmiennie. Stale wydaje mi si?, ??e kroczysz t? sam? drog?, kt??r? tak dobrze znaj? moje stopy ?? robisz to oczywi??cie zupe??nie niezale??nie ode mnie, co sprawia, ??e ta zbie??no??? przynosi jeszcze wi?ksz? gratyfikacj?.

Bowne zbli??a?? si? do personalizmu poprzez Kanta, Hegla i Lotze??go, zahaczaj?c o niemiecki racjonalizm, natomiast James przychodzi?? z baga??em nauki eksperymentalnej (experimental science) bez dialektycznego i rodzimego intuicjonizmu, du??o zawdzi?czaj?c francuskiemu personalizmowi; zachwyca?? si? Renouvierem, kt??ry, mimo ??e by?? podatny na wp??yw Hegla, pozostawa?? w bliskim kontakcie z francusk? tradycj? spirytualistyczn?. Szacunek Jamesa dla Renouviera znajduje odzwierciedlenie w nast?puj?cym li??cie:36

Mog? stwierdzi?, ??e dzi?ki tej filozofii [personalizm Renouviera] zaczynam do??wiadcza? odrodzenia ??ycia moralnego. (…) Jestem przekonany, ??e ka??dy rok zbli??a nas do momentu, gdy zostanie ona uznana jako najbardziej znacz?ce osi?gni?cie filozoficzne w tym stuleciu we Francji i ??e b?dzie zawsze traktowana jako wa??ny punkt w historii my??li spekulatywnej.

W ostatnim zachowanym li??cie do Renouviera37 mo??na dostrzec, ??e taka ocena sta??a si? istotnym elementem ??wiatopogl?du Jamesa: ??Ostatnio wys??a??em Ci ??Nowy ??wiat?? (New World) wraz z artyku??em pt. ??The Will to Believe?? ?? ??Wola Wiary??, gdzie (je??li mia??e?? czas go przejrze?) prawdopodobnie mog??e?? rozpozna? jak bardzo wiernym jestem nadal Twoim uczniem.?

James utrzymywa?? bardzo serdeczne stosunki z Bergsonem i obaj byli gotowi przyzna?, ??e wiele sobie nawzajem zawdzi?czaj? w sprawie dzie?? Donnees immediates de la conscience i Psychologia. Natomiast Bergson w osobistej rozmowie z Flewellingiem wskaza?? podobie??stwa pogl?d??w swoich i James??a, cytuj?c je jako ??rodek, kt??ry pomaga zrozumie? jego filozofi?.

To nie przypadek, ??e trzej filozofowie: Harris, James i Bowne, odkryli pustk? w twierdzeniach Spencera, kt??ry utrzymywa??, ??e ewolucja opiera si? na niepoznawalnej ??rzeczy samej w sobie?, o czym napisa?? James:38

??Wiara metafizyczna i nic wi?cej. (…) Odkrycia naukowe nie mia??y nic wsp??lnego z jej ukszta??towaniem?.

Harris po??wi?ci?? podobnemu tematowi wiele stron na ??amach ??Magazynu Filozofii Spekulatywnej?. Natomiast pierwsza ksi???ka Bowne??a napisana podczas studi??w w Halle w 1873r. nosi??a tytu?? The Philosophy of Herbert Spencer ?? Filozofia Herberta Spencera i zosta??a opublikowana w Stanach Zjednoczonych nast?pnego roku. Obecnie mo??emy powiedzie?, ??e kontrataki te stanowi??y co?? wi?cej ni?? tylko rezultat nastawienia religijnego; by??y raczej odzwierciedleniem wnikliwo??ci filozof??w i uczonych, kt??rzy przewidzieli, ??e twierdzenia Spencera strac? wa??no???.

Dzi?ki Bowne??owi termin ??personalizm? cieszy?? si? nies??abn?cym powodzeniem w ameryka??skich kr?gach akademickich. By?? to pierwszy niezale??ny ??system? (the first independent ??system?), kt??ry powsta?? w Ameryce, a Bowne zosta?? nazwany ??ojcem personalizmu? (the ??father of personalism?). Mary Whiton Calkins u??ywa??a tego terminu z przymiotnikiem ??absolutystyczny?, jednak wydaje si?, ??e w??a??ciwszy by??by zwrot ??idealizm osobowy? (??personal idealism?), podobnie jak u Howisona z Uniwersytetu w Kalifornii. Artyku?? Calkins ukaza?? si? w pi??mie ??Personalista? ze stycznia 1924r. pod tytu??em: ??The Personal Idealist??s Concern for Psychology? ?? ??Zainteresowanie idealizmu osobowego psychologi??, gdzie ponownie sk??ania??a si? ona ku dialektyce, od kt??rej nawet Bowne nie by?? zupe??nie wolny. Termin ??personalizm? zawiera bardziej bezkompromisowy intuicjonizm jak u Bergsona w jego ostatnim dziele Les Deux Sources de la Morale et de la Religion lub jak wcze??niej u Ravaissona w l??Habitude. Tutaj problem le??y, jak zawsze, w umiej?tno??ci i trudno??ci oddzielenia personalizmu od ostatnich ??lad??w, nalecia??o??ci absolutyzmu Hegla, co jest tak widoczne u Josiah Royce??a, wybitnie negatywnego przyk??adu wp??yw??w heglizmu.

Nie nale??y rozpatrywa? kwestii, kto od kogo zapo??yczy?? termin ??personalizm?, jak to mia??o miejsce w czasach Bowne??a, kiedy ca??a atmosfera intelektualna Nowej Anglii sk??ania??a do my??lenia w duchu personalizmu. Niekt??re zastosowania zosta??y przedstawione w zwi?zku z programem Szko??y z Concord, jednak??e samo poj?cie i specyficzne konotacje nale??a??y wsp??lnie do wszystkich wielkich duchownych unitarian, cho? nie tylko. Bowne nie uwa??a?? si? za tw??rc? tego terminu, cho? pragn???by by? jego autorem. By?? jednak pierwszym personalist?, kt??ry w dok??adny i systematyczny spos??b rozwin??? personalizm, podejmuj?c go nie tylko pod k?tem metafizyki, epistemologii i etyki, ale r??wnie?? psychologii i teologii. Dlatego te?? zapewne nazwa?? siebie ??pierwszym z klanu personalist??w w pe??nym tego s??owa znaczeniu?. Wskutek pierwszego i powszechnego filozoficznego stosowania terminu ??personalizm? (personalism) w Stanach Zjednoczonych zacz?to traktowa? go jako oryginalny kierunek, prawdziwie, autentycznie ameryka??ski, ??ta ameryka??ska filozofia? (??the American philosophy?). Wcze??niej u??y??o nazwy ??personalizm? kilku niemieckich filozof??w, a Goethe okre??li?? Jacobi??ego personalist? (a personalist), jednak dopiero Bronson Alcott w 1863r. wprowadzi?? personalizm do ameryka??skich k???? filozoficznych w odniesieniu do nowego kierunku filozoficznego. Borden Parker Bowne m??g?? pos??u??y? si? powy??szymi pracami, cz???ciowo czy w ca??o??ci, przy wyborze tytu??u dla wyk??ad??w N.W. Harrisa na Uniwersytecie Northwestern w Evanston, IL w 1907r., aby nawi?za? do ??Personalizmu?; w nast?pnym roku wyk??ady te opublikowano pod tym samym tytu??em. Le Personnalisme Renouviera pojawi?? si? w 1903r., ale on r??wnie?? u??y?? tego terminu w druku wcze??niej, w swoim dziele z 1901r.: Les Dilemmes de la Metaphysique Pure, gdzie pojawia si? nazwa personalizm jako tytu?? podrozdzia??u. W 1903r. Renouvier zdecydowa?? si? na zmian? nazwy systemu (the system) z ??Filozofii Krytycznej lub Neokrytycyzmu? na Le Personnalisme39 i umie??ci?? w tytule swego dzie??a.

W Philosophisches Worterbuch Eislera z 1910r. znajduje si? has??o ??personalizm?; ta informacja powtarza si? w Vocabulaire Philosophique Lalande??a, jednak pierwsze obszerne opracowanie encyklopedyczne znalaz??o si? w Tomie IX Encyclopaedia of Religion and Ethics Hastings??a w 1915r. przygotowane przez autora tych s????w (Flewellinga), kt??ry za??o??y?? magazyn ??Personalista? (The Personalist) w kwietniu 1920r. wydawanego nieprzerwanie od trzydziestu jeden lat na Uniwersytecie Po??udniowej Kalifornii.

Podczas d??ugich lat kierowania zak??adem filozofii na Uniwersytecie w Bostonie na zaj?cia Bowne??a zawsze przychodzi??y t??umy student??w. Mimo, ??e by??y to zaj?cia dodatkowe, ??musieli? oni w nich uczestniczy? i w rezultacie stworzyli najwi?ksze seminarium teologiczne w Ameryce. Ka??dy prawdziwy teolog koniecznie powinien by?? bra? udzia?? w kursie prowadzonym przez Bowne??a, w przeciwnym razie nazywano go s??abeuszem. Wp??yw na tysi?ce pocz?tkuj?cych duchownych i profesor??w doprowadzi?? do wolnego podej??cia do teologii po??r??d system??w religijnych w Ameryce, o czym mo??na by napisa? tomy. Ta grupa wspar??a rozw??j personalizmu, poniewa?? cech? charakterystyczn? personalizmu Bowne??a, kt??ry ???czy?? filozofi? i teologi? tworz?c sprzyjaj?c? atmosfer? wsp????pracy, by?? nie tylko wymiar teologiczny, ile opiera?? si? on raczej na intuicjonizmie wewn?trznego do??wiadczenia religijnego. Pomimo tego praktycznego stanowiska samego za??o??yciela, Wesleya, oraz respektu do pogl?d??w teologicznych epoki, nastawienie fundamentalistyczne, z kt??rym Bowne mia?? niewiele wsp??lnego, rozwin???o si? w instytucji, kt??r? Wesley za??o??y??. Ludzie, kt??rzy uwa??ali si? za zwolennik??w Wesley??a, podczas czytania jego s????w dotycz?cych nowej wersji Psa??terza, gdzie zwraca on mi?dzy innymi uwag? na psalmy, kt??re pomin???, poniewa?? ??nie by??y odpowiednie dla chrze??cijan?, teraz zwr??cili si? przeciwko ??ostremu krytycyzmowi? Mitchella, znajomego Bowne??a. Co ciekawe, w tym samym czasie ??stra??nicy wiary? w spos??b kuriozalny atakowali Bowne??a za jego ??racjonalizm?, a nabra??o to rozp?du po wzmiance Jamesa dotycz?cej Bowne??a w The Varieties of Religious Experience40 ?? ??R????ne rodzaje do??wiadczenia religijnego?, gdzie James pisa??:

Oryginalnie religijni ludzie jak ??wi?ty Franciszek, Luter, Behmen byli zwykle wrogami mieszania usi??owa?? intelektualnych ze sprawami religijnymi. Jednak??e wsz?dzie wdzieraj?cy si? umys?? (the intellect) zaznacza, pokazuje te?? wsz?dzie sw??j powierzchowny wp??yw, efekt. Widzimy, jak staro??ytny duch metodyzmu unosi si? nad niezwyk??ymi broszurami racjonalizmu (kt??re ka??dy powinien przeczyta?), takich filozof??w jak Profesor Bowne (The Christian Revelation ?? ??Chrze??cija??skie Objawienie?, The Christian Life ?? ????ycie chrze??cija??skie?, The Atonement ?? ??Pokuta?).

James b???dnie twierdzi tutaj wed??ug powszechnego b???dnego mniemania, ??e najwy??szy rodzaj mistyki, mistycyzmu jest zwi?zany z najg???bsz? niewiedz?, ignorancj? i ??atwowierno??ci?, st?d bez z??ej intencji niesprawiedliwie potraktowa?? zar??wno Bowne??a, jak i ruch metodystyczny. ??Staro??ytny metodyzm? Jamesa nie m??g?? by? na tyle staro??ytny, aby obj?? r??wnie?? ??The Holy Club? ?? ????wi?ty Klub? z Oksfordu czy Johna Wesleya, absolwenta filozofii, kt??ry, podobnie jak Bowne, ???czy?? intelekt z najwy??szym rodzajem religijnej gorliwo??ci. W pewnym sensie na podstawie s????w Jamesa, postawiono Bowne??owi zarzut herezji, z czego jednak p????niej zosta?? oczyszczony. Kiedy Bowne zarzuci?? James??owi brak odpowiedzialno??ci w s??owach, James odpowiedzia??:41

Tw??j list otrzyma??em w dziewi?tnastym dniu walki z gryp?, gdym jeszcze s??aby jak ??kot?, zar??wno psychicznie, jak i fizycznie. Jednak b?d?c nadal lepszym metodyst? ni?? ty, wierz?, ??e tak nie jest, pomimo twoich wysi??k??w, aby mi to udowodni?. Je??eli osio?? i gadu??a s? w stanie wyrzuci? Ci? z Cia??a, mam nadziej?, ??e b?d? te?? na tyle rozs?dni, m?drzy by zwr??ci? si? do mnie, abym wype??ni?? t? pr????ni?. M??wi?c powa??nie, ??a??uj?, ??e u??ycie przeze mnie s??owa ??racjonalistyczny? pog???bi??o Twe problemy.

Pot?ga Bowne??a le??a??a w prostocie i czysto??ci jego my??li i s????w, w czym przypomina?? Ravaissona, jednak??e jego polemiki, ostry j?zyk i stanowczy ton krytyki nie podoba??y si? jego przeciwnikom, dlatego zjedna?? sobie wrog??w na gruncie zawodowym. Chocia?? przez wiele lat Bowne sta?? na czele Wydzia??u filozofii i pe??ni?? funkcj? dziekana ds. podyplomowych studi??w magisterskich (Graduate School) Uniwersytetu w Bostonie (Boston University), t??umy m??odych duchownych, kt??rzy decydowali si? na jego zaj?cia, dodawa??y elementu teologicznego do jego dzia??alno??ci. Teologiczny aspekt na polu filozofii wyklinano g????wnie ze wzgl?du na fakt, ??e wtedy filozofia odcina??a si? od religii, a w wielu przypadkach chwali??a si? zag??ad? wiary. Jednak??e Bowne dokona?? wi?cej ni?? ktokolwiek inny z jego pokolenia, aby zwi?kszy? intelektualne zaufanie do instytucji ko??cio??a oraz powstrzyma? nadchodz?c? fal? materializmu. Mia?? student??w z r????nych wyzna??, kt??rzy pracowali na r????nych wydzia??ach filozofii ameryka??skich uczelni i uniwersytet??w; osi?gali sukcesy w wielu dziedzinach. Podczas pisania wprowadzenia do dzie??a Personalism and the Problems of Philosophy ?? ??Personalizm i problemy filozoficzne?,42 Rudolf Eucken nazwa?? Bowne??a ??g????wnym przeciwnikiem naturalizmu?, co stanowi??o bezpo??rednie zaprzeczenie opinii Jamesa, kt??r? wcze??niej wspomniano, oraz og??osi?? go ??pierwszym prawdziwie ameryka??skim filozofem?43. J. Cook Wilson z Oksfordu tam??e og??osi?? go ??najwa??niejszym wsp????czesnym ameryka??skim filozofem?. Dyrektor James Iverach z United Free Church College w Aberdeen napisa?? do dr Jamesa Hastingsa, ??e ??Jest on jednym z najwa??niejszych ameryka??skich my??licieli moich czas??w?. Wiele lat temu w prywatnej rozmowie z autorem (Flewllingiem) profesor Bergson wyrazi?? sw??j podziw dla Bowne??a, kt??ry mia?? wielk? zdolno??? niezwyk??ego wp??ywania na student??w.

ROZW??J W LATACH P???NIEJSZYCH

W Stanach Zjednoczonych personalizm rozwija?? si? przede wszystkim w ??rodowisku akademickim. Jego najwa??niejsze przes??anie ?? ??wi?to??? osoby (the sanctity of the person) i istnienie jej nienaruszalnych praw (inviolable rights) ?? sk??ania do traktowania personalizmu jako naturalnej filozofii demokracji i ???czenia z zasadami instytucji ameryka??skich, co ma istotny wp??yw na zwyk??ych ludzi. Pomimo swojego akademickiego charakteru personalizm przejawia si? r??wnie?? w zasadach spo??ecznych, kt??re s? nieod???cznie zasadami prawdziwej demokracji, a wi?c jest sprzeczny z jak?kolwiek form? totalitaryzmu. Ta cecha by??a oczywista od samego pocz?tku, gdy Whitman traktowa?? j? jako prawdziw? filozofi? demokracji i w ??Demokratycznych Perspektywach? wskazywa?? na niebezpiecze??stwo gro???ce Ameryce z powodu chciwo??ci materialnej, kt??ra ??przekszta??ca (…) kolejne pokolenia ludzi w jednolite odlewy ??eliwne?. Praktyczne implikacje ameryka??skiego personalizmu (American Personalism) zosta??y ostatnio dostrze??one w radzieckim czasopi??mie Bolshevik, gdzie profesor B. Bychowski44 nazwa?? personalizm ameryka??ski ??filozoficznym diabelstwem?, a za ksi???ki autora tego artyku??u Creative Personality ?? ??Osobowo??? tw??rcza? oraz The Survival of Western Culture ?? ??Przetrwanie zachodniej kultury? obrzuci?? Flewelling??a stekiem obel??ywych, niecenzuralnych epitet??w. Ten atak poprzedzony zosta?? krytyk? profesora Brightmana z Bostonu, obecnie znakomitego cz??onka katedry filozofii Bowne??a, ze strony profesora Dynnika. Oba te artyku??y dotyczy??y w pewnym stopniu Flewellinga i Brightmana i odnosi??y si? r??wnie?? do profesora Hockinga z Harvardu oraz innych.

Nale??y pami?ta?, ??e personalizm sta?? si? kierunkiem o zasi?gu ??wiatowym, znanym i funkcjonuj?cym w ka??dym miejscu kuli ziemskiej. Wsz?dzie ta dzia??alno??? naukowa mo??e si? rozwin??, poniewa?? odnosi si? ona do podstawowych zasad filozofii. Wa??ne jest r??wnie??, ??e w r????nych cz???ciach ??wiata od momentu za??o??enia czasopisma ??Personalista? (The Personalist) w 1920r., kt??ry sta?? si? przegl?dem mi?dzynarodowym, powsta??o wiele innych magazyn??w po??wi?conych my??li personalistycznej. Niekt??re z nich otwarcie wyznaj? sw? przynale??no??? do personalizmu, natomiast inne jedynie prezentuj? takie pogl?dy. Nale??y tutaj wspomnie? nast?puj?ce tytu??y: Journal of Personality Uniwersytetu Duke; Realidad z Buenos Aires; Luminar ze stolicy Meksyku; Revista Fundatiilor Regale z Bukaresztu; Action et Pensee z Genewy; Harmonie z Tunisu; Transformation (zaledwie kilka wyda??) z Londynu oraz Esprit z Pary??a, pismo o najwi?kszym nak??adzie. Mo??na do tej listy doda? r??wnie?? tytu??y, kt??re sk??aniaj? si? w stron? personalizmu: The Review of Metaphysics Uniwersytetu Yale; Philosophy and Phenomenological Research Uniwersytetu w Buffalo; Revue d??Histoire et de Philosophie religieuses ze Strasburga; Sophia z Rzymu; Salesianum z Turynu oraz zapowied?? najnowszego czasopisma z Uniwersytetu w Chicago Measure ?? ??Miara?, co przywodzi na my??l sentencj? Heraklita ??Cz??owiek jest miar? wszystkich rzeczy?. St?d Measure g??osi, ??e:

Podejmujemy godno??? osoby ludzkiej(the dignity of the human person). Chcemy postrzega? polityk?, nauk?, filozofi? i sztuk? (politics,science, philosophy and art), nie jako koniec, ale jako mo??liwo??ci rozwoju nowego humanizmu (a new humanism).

Wzywamy ka??d? inn? wsp????czesn? szko??? filozoficzn? do rozpowszechniania swoich pogl?d??w, poniewa??, jak si? okaza??o, personalizm obejmuje wiele r????norodnych tendencji. Wszystkie powy??sze czasopisma i kilka innych, kt??re mog??yby si? tutaj znale???, jak na przyk??ad czasopisma wydawane przez Ko??ci???? Katolicki (the Catholic Church), rozpocz???y swoj? dzia??alno??? ju?? po za??o??eniu ??Personalisty? (The Personalist). Ten fakt, kt??ry mogliby??my om??wi? szerzej, wskazuje na niezwyk??e mo??liwo??ci, kt??re stoj? przed nami.

Nie wszystkim zwolennikom personalizmu podoba si? nazwa tego kierunku, a niekt??rzy wr?cz czuj? do niej niech??, mimo wierno??ci wobec podstawowych jego zasad. Otwarte potwierdzenie istnienia Boga, Boskiego Bytu, co wybitnie podkre??la personalizm, doprowadzi??o do oburzenia wielu, poniewa?? do tej pory wyznawali oni wy??szo??? materializmu naukowego, kt??ry jednak musia?? zmierzy? si? z rewolucyjn? zmian?. Jednak tam, gdzie podstawowe twierdzenia metafizyczne zak??adaj?, ??e osobowo???, ludzka czy Boska (personalisty, human or Divine), jest podstawowym, fundamentalnym wymiarem rzeczywisto??ci (the fundamental reality), co tworzy fundament dla pe??nego, ca??ego zrozumienia, mamy do czynienia z personalizmem pewnego rodzaju. Je??li jednak filozofia nie przyjmuje istnienia Najwy??szej Inteligencji Sprawczej, Stw??rczej (a Supreme Creative, Intelligence) jak na przyk??ad personalizm egzystencjalny lub angielska szko??a McTaggarta, jest ona wtedy filozofi? ateistyczn? i r??wnocze??nie wewn?trznie sprzeczn?. Je??eli natomiast twierdzi, ??e Najwy??sza Inteligencja Stw??rcza jest absolutna, u??ywa r??wnie?? sprzecznych termin??w, poniewa?? jakikolwiek akt sprawczy, tw??rczy (any creative act) staje si? jednocze??nie ograniczeniem narzuconym przez kogo?? Stw??rcy.

Na pocz?tku cz??onkiem grupy z St. Louis by??a osoba wspomniana ju?? wcze??niej, George Holmes Howison z Uniwersytetu w Kalifornii (the University of California), kt??ra jest ??wietnym przyk??adem powy??szego pogl?du. Nazywa?? siebie ??idealist? personalistycznym? (a ??personal idealist?), jednak chcia?? pozby? si? nalecia??o??ci absolutystycznych w nast?puj?cy spos??b:45

Co w takim razie oznacza idealizm osobowy (Personal Idealism) b?d?c teori? filozoficzn?? Najlepsz? odpowiedzi? z mojej strony b?dzie zadanie kolejnego pytania, kt??re musi si? pojawi?: Dlaczego w og??le powinni??my u??ywa? wyrazu ??osobowy? (??personal?) w nazwie tej teorii? Czy idealizm (idealism) nie jest tak? doktryn?, ??e umys?? jest podstawow? lub absolutn? rzeczywisto??ci? (mind is the only primary or absolute reality)? ?? i czy nie jest to zawsze twierdzenie, ??e osobowo??? (personality) to g????wne ??r??d??o rzeczy? Dlaczego ten przymiotnik jest niezb?dny? W odpowiedzi nale??y stwierdzi?, ??e aktualna, w??a??ciwa historia my??li filozoficznej, nawet w momencie, gdy filozofia osi?ga rozeznanie, ??e racjonalna ??wiadomo??? (rational consciousness) staje si? Pierwsz? Zasad? (the First Principle) wskazuje na szczeg??lne nachylenie, ukierunkowanie w t? stron?, aby umie??ci? pe??n? osobowo??? (complete personality) w centrum rzeczy. Idealizm historyczny (historic idealism) jest faktycznie daleko od idealizmu osobowego (personal); jest w??a??ciwie przygniataj?co nieosobowy (impersonal).

Dlatego te?? Howison posiada pewien zwi?zek z pogl?dami Jamesa i Schillera, jednak unika wynikaj?cego ze stanowiska Jamesa irracjonalizmu (irrationalism) oraz, jak to nazywa, patologicznego i nie maj?cego pe??ni w??adzy, ograniczonego Boga Schillera. Do???czy?? on do krytyk??w pogl?d??w prezentuj?cych ewolucj? w duchu materializmu (a materialistic evolution), jak to uczynili krytycznie wszyscy przedstawiciele personalizmu od Whitmana po Jamesa i Bowne??a z podobnych powod??w. W ten spos??b personalizm przewidzia?? wsp????czesne zwi?zki z nauk? (science).

Kiedy tak zwanej Filozofii Ewolucji (Philosophy of Evolution) nadajemy taki zasi?g, ??e czyni ona ewolucj? (evolution) podstaw? i wyja??nieniem istnienia umys??u (mind) w cz??owieku, to jest destrukcyjne dla rzeczywisto??ci osoby ludzkiej (the reality of the human person), a zatem dla ca??ego ??wiata moralnego dobra, pi?kna, i nie daj?cej si? zakwalifikowa? prawdy, kt??re zale??? od osobowej rzeczywisto??ci (personal reality), aby istnie?, w swoim istnieniu (…)
Bowiem prawdziw? jako??? osobowo??ci (the very quality of personality) stanowi to, ??e osoba (a person) jest bytem, kt??ry rozpoznaje, rozeznaje w innych r??wnie niekwestionowan? rzeczywisto??? (a reality) jak swoj? w??asn?; i kt??ra zatem dostrzega siebie jako pewnego cz??onka moralnej republiki (a member of a moral republic), trwaj?cego w stosunku do innych os??b (other persons) w niezmiennej korelacji wzajemnych obowi?zk??w i praw, osobi??cie obdarzonego godno??ci? (dignity) i rozeznaj?cego godno??? pozosta??ych cz??onk??w (the dignity of all the rest).46

Howison zapocz?tkowa?? wspania??? tradycj? na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley (the University of California at Berkeley), do kt??rej Charles Henry Reiber przyczyni?? si? w znacznym stopniu i kt??ra dobrze si? rozwija??a podczas d??ugich lat dzia??alno??ci profesora George??a P. Adamsa.

Powinni??my r??wnie?? wspomnie? o Johnie Wright Buckhamie, kt??ry dzia??a?? w pobliskim miasteczku uniwersyteckim szko??y religii The Pacific School of Religion. Profesor Buckham by?? gor?cym i zdeklarowanym entuzjast? personalizmu, kt??ry pobiera?? nauki u osobowego idealisty (the personal idealist) Gormana na Uniwersytecie w Vermont (the University of Vermont). Buckham napisa?? wiele rozpraw na temat personalizmu. Podobnie Henry Alden Youtz, kt??ry pe??ni?? t? sam? funkcj? na podobnym wydziale szko??y religijnej The Theological School of Oberlin College, by?? on studentem Bowne??a. Napisa?? on kr??tki artyku?? dotycz?cy personalizmu do najnowszego jednotomowego wydania Encyclopaedia of Religion and Ethics Hastings??a. W artykule na temat ??New Spiritual Leadership? ?? ??Nowe Przewodnictwo Duchowe? Youtz napisa??:47

Mechaniczna filozofia dobrobytu i komfortu (a mechanical philosophy of prosperity and comfort) sparali??owa??a nasze si??y do zgody na autorytet, przewodzenie najlepszych (the authority of the best). Mamy ju?? do??? filozofii ??ycia, kt??ra przekonuje nas, ??e pogo?? za tym, co duchowe jest bezskuteczne, poniewa?? jeste??my cz???ci? kosmicznej maszyny. (…) Potrzebujemy nowego, zrekonstruowanego, odzyskanego umys??u, kt??ry potrafi wierzy? w warto??? ludzi, m???czyzn i kobiet oraz znaczenie ich wysi??k??w dla wsp??lnego kszta??towania cywilizacji, kt??ra b?dzie tworzy? trwa??e kr??lestwo rzeczywisto??ci (an abiding kingdom of reality).

Profesor George Arthur Wilson przez d??ugie lata osi?ga?? sukcesy na Uniwersytecie w Syracuse (Syracuse University). On r??wnie?? by?? studentem Bowne??a i zwolennikiem personalizmu. W The Organizing Principle in Philosophy ?? ??Zasada porz?dkuj?ca w filozofii? napisa?? znacz?ce s??owa:48

B?d? m??wi?? w imieniu nowej-starej zasady (a new-old principle), kt??ra jest z pewno??ci? centralna i ??atwa do rozumnego przyj?cia przez wszystkich. By??a cz?sto rozpatrywana, roztrz?sana, a nast?pnie z ??atwo??ci? odrzucana. Jednak??e znajomo??? jej jest niezb?dna, aby pozna? jej pe??n? warto???. Ta zasada mo??e by? okre??lona w nast?puj?cy spos??b: ??Cz??owiek poznaje, realizuje i urzeczywistnia ??wiat w kategoriach osobowych, podmiotowych?? (??Man realizes the world in terms of selfhood?).

Profesor Herbert C. Sanborn osi?gn??? sukces w dziedzinie personalistycznej psychologii i estetyki personalistycznej na Uniwersytecie Vanderbilt (Vanderbilt University), gdzie przyczyni?? si? znacznie do rozwoju nauki ameryka??skiej.
Obecnie istniej? trzy znacz?ce o??rodki zwolennik??w personalizmu: grupa zebrana wok???? Emmanuela Mouniera i czasopisma Esprit w Pary??u, Szko??a Teologii (School of Theology, STH) oraz Podyplomowe Studium (Graduate School of Arts and Sciences, GRS) na Uniwersytecie w Bostonie (Boston University) oraz Szko??a Filozofii na Uniwersytecie Po??udniowej Kalifornii (the School of Philosophy of the University of Southern California).

Na Uniwersytecie w Bostonie zw??aszcza profesorowie Knudson i Brightman mog? pochwali? si? istotnymi osi?gni?ciami w dziedzinie teologii, maj?c du??y wp??yw na uczonych i student??w poprzez swoj? dzia??alno??? i publikacje.

Na Uniwersytecie Po??udniowej Kalifornii ??Personalista? (The Personalist) jest wydawany co kwarta?? od kwietnia 1920r., wydzia?? filozoficzny posiada status odr?bnej jednostki, czyli szko??y naukowej, a bogata biblioteka filozoficzna mie??ci si? w przepi?knym budynku przeznaczonym tylko dla potrzeb filozofii. Zgromadzi??o si? tutaj znakomite grono filozof??w personalistycznych, cho? nie tylko, bowiem r??wnie?? ich przeciwnik??w, w??r??d kt??rych znajduj? si? tacy znakomici uczeni z zagranicy jak H. Wildon Carr z Uniwersytetu w Londynie (Londyn University), F.C.S. Schiller z Oksfordu, Heinrich Gomperz z Wiednia, R.F.A. Hoernle z Republiki Po??udniowej Afryki, J.H. Muirhead z Uniwersytetu w Birmingham (the University of Birmingham), by wspomnie? jedynie tych spoza kontynentu ameryka??skiego.

Pojawi??a si? znaczna ilo??? prac na temat personalizmu. Mamy zamiar nadal wskazywa? kierunki rozwoju i przewidywania dotycz?ce przysz??ych zada?? personalizmu jako tendencji mi?dzynarodowej (personalism as a world movement), a dodatkowo podejmowa? rozwa??ania na temat wsp????cze??nie dzia??aj?cych personalist??w w obu Amerykach i na ca??ym ??wiecie.

Studies in American Personalism,
The Personalist 31 (1950), nr 3, s. 229-244;
The Personalist 31 (1950), nr 4, s. 341-351;
The Personalist 32 (1951), nr 1, s. 5-10.

Przypisy:

  1. Hughes: Chinese Philosophy in Classical Times (Dutton, 1942), p. 209. [Wr???]
  2. La Dignit? Humaine (Brentano??s); L??Avenir de L??Esprit (Brentano??s); L??Homme devant la Science (Flammarion). Wi?kszo??? materia????w do tych prac mo??na znale??? po angielsku w ksi???kach: Biological Time (Macmillan); Human Destiny (Longmans); The Road to Reason (Longmans), ostatnia zosta??a niedawno przet??umaczona przez Madame du No??y. [Wr???]
  3. Niekt??rzy b?d? by? mo??e niech?tni aby uzna? prac? Harrisa za system, ale cho? nie by?? on nigdy pracownikiem akademickim, to pisa?? obszerne ksi???ki, kt??re do czas??w Bowne’a by??y najpe??niejsz? prezentacj? doktryny personalistycznej. [Wr???]
  4. Por.: Pochmann: New England Transcendentalism and St. Louis Hegelianism (Carl Schurz, Philadelphia, 1948). [Wr???]
  5. Journal of Speculative Philosophy, vol. VI, 1872, s.178. [Wr???]
  6. Op. cit., s. 29. Also Leidecker: Yankee Teacher (Philosophical Library, New York), s. 312. [Wr???]
  7. Leidecker, s. 214. [Wr???]
  8. Journal of Speculative Philosophy, vol. VIII, 1874, s. 97, s. 931. [Wr???]
  9. Journal of Speculative Philosophy, vol. VIII, 1874, s. 97, s. 931. [Wr???]
  10. Ibid., vol. VIII, s. 370, s. 210. [Wr???]
  11. Ibid., vol. VIII, s. 370, s. 210. [Wr???]
  12. Ibid., vol. XIV, s. 225, 226, 238-9. [Wr???]
  13. The Journals of Bronson Alcott, ed. Odell Shepard (Little Brown, Boston, 1938). [Wr???]
  14. Op. cit., s. 484-5. [Wr???]
  15. Boston, 1930, s. 26, jak zacytowa?? McCuskey: Bronson Alcott, Teacher (Macmillan, New York, 1940), s. 46. [Wr???]
  16. Shepard: Journals of Bronson Alcott, s. 503. [Wr???]
  17. Ibid., s. 504. [Wr???]
  18. The Complete Writings of Walt Whitman: Prose Works, vol. II (Putnam??s Sons, New York and London; The Knickerbocker Press, 1902), s. 95-106. [Wr???]
  19. Ibid., s. 391. [Wr???]
  20. Walt Whitman Handbook (Packard, Chicago, 1946), s. 447; see also Traubel: With Walt Whitman at Camden (Mitchell Kennerly, New York, 1914), s. 435. [Wr???]
  21. Writings of Walt Whitman: Prose Works, vol. II. ??Democratic Vistas? (Putnam??s Sons, New York, 1902), s. 95, 1, 99, 102. [Wr???]
  22. Ibid., s. 105-6. [Wr???]
  23. Works, vol. I, s.16. [Wr???]
  24. ??Starting from Paumanok? Works, vol. I, s. 16. [Wr???]
  25. See: The Complete Works of Ralph Waldo Emerson, ed. Edward Waldo Emerson (Houghton Mifflin, Boston 12 tom??w, 1903-1904). [Wr???]
  26. Ibid., s. 4. [Wr???]
  27. Journal of Speculative Philosophy, vol. XIX, s. 407-8: ??Is Pantheism the Legitimate Outcome of Modern Science?? [Wr???]
  28. Artyku?? w The Personalist, vol. XIII, no. 1, ??William James,? s. 91. [Wr???]
  29. Henry James, Jr.: Letters of William James, vol. II, s. 271. [Wr???]
  30. Ibid., vol. II, s. 295. [Wr???]
  31. Ibid.[Wr???]
  32. Ibid., s. 257. [Wr???]
  33. Memories and Studies (Longmans, Green, New York, 1917), s. 102. [Wr???]
  34. Principles of Psychology (Macmillan, New York, 1890), vol. I, s. 226. [Wr???]
  35. Zacytowane przez Knudsona: The Philosophy of Personalism (The Abingdon Press, New York, 1927). [Wr???]
  36. Perry: The Thought and Character of William James (Little, Brown, Boston, 1935), vol. I, s. 662. List datowany na 2 listopada 1872. [Wr???]
  37. Ibid., vol. I. [Wr???]
  38. Ibid. [Wr???]
  39. Le Personnalisme est le vrai nom qui convient ?? la doctrine d?sign? jusqu??ici sous le titre de n?ocriticisme, Le Personnalisme (F?lix Alcan, Paris, 1903), s. 3111. [Wr???]
  40. Por.: William James, The Varieties of Religious Experience (Longmans, New York, 1902). [Wr???]
  41. Perry: Thought and Character of William James (Little, Brown, and Co., Boston, 1935), vol. II, s. 331. [Wr???]
  42. Flewelling (Abingdon Press, New York, 1915). [Wr???]
  43. A. C. Knudson: ??Bowne as Teacher and Author? in The Personalist, vol. I, nr 2, s.13. [Wr???]
  44. B. Bychowskij, ??American Personalism: ??Philosophic Devilry,'” The Personalist 30 (Spring 1949), s. 169-174. [Wr???]
  45. Howison: The Limits of Evolution (Macmillan, New York, 1901), s. viii. W przedmowie, kt??rej podtytu?? brzmi: ??Illustrating the Metaphysical Theory of Personal Idealism.? [Wr???]
  46. Ibid., s. 6,7. [Wr???]
  47. The Personalist, vol. IX, no. 1, January, 1928, s. 23-24. [Wr???]
  48. The Personalist, vol. XX. [Wr???]

Wróć na górę ↑