PERSONALIZM UNIWERSALISTYCZNY

Czes??aw Stanis??aw Bartnik

Czes??aw Stanis??aw BartnikCzes??aw Stanis??aw Bartnik (1929-), redaktor naczelny p????rocznika ??Personalizm?, tw??rca systemu personalizmu uniwersalistycznego. Urodzony 9 sierpnia 1929 roku w ?rebcach (dawniej ?rzebce). Sz??ste dziecko z dziewi?ciorga potomstwa w rodzinie Micha??a i Marianny. Czes??aw Bartnik otrzyma?? ??wi?cenia kap??a??skie 21 czerwca 1953 roku w Lublinie. Profesor teologii, filozofii oraz nauk ??cis??ych. Jan Pawe?? II napisa??: ??Drogi Ksi???e Profesorze! Podziwiam ogrom erudycji i wielorako??? przemy??le??? (5 sierpnia 1995 roku).
??Cz??owiek jest od pocz?cia osob??.
??Spo??ecze??stwo jest osobowe?.

Personalizm jest to kierunek my??li nawi?zuj?cy do ??osoby? jako rzeczywisto??ci o statusie najbardziej szczeg??lnym, najwy??szej i transcenduj?cej wszystko inne. My??l ta dopiero si? kszta??tuje, przede wszystkim w kulturze europejskiej i euroatlantyckiej. Zdaje si? wszak??e wybija? coraz wyra??niej na pierwszy plan naukowy i kulturowy.

I. NAZWA

Sama nazwa ??personalizm? pojawi??a si? najpierw we Francji w r. 1737 (??le personnalisme?) na oznaczenie indywidualizmu, a tak??e egocentryzmu czy nawet egoizmu, a nast?pnie ?? niezale??nie ?? w Niemczech w r. 1799 (F. D. Schleiermacher) na oznaczenie Boga osobowego przeciwko panteizmowi apersonalnemu, a wreszcie w dziele Ch. B. Renouviera ??Le Personnalisme? (Paris 1903), oznaczaj?cym system humanistyczno-moralny, wywodz?cy si? z kantyzmu; w Polsce pierwszy u??y?? tego terminu Wincenty Lutos??awski w r. 1887. ?r??d??em dla tej nazwy jest ??acinski termin ??persona? z ca??? jego tradycj? rzymsk?, rzymsko??acinsk?, a nast?pnie chrze??cija??sk?, cho? personalizm obejmuje zar??wno my??l chrze??cija??sk?, jak i niechrze??cija??sk?.
??Persona? pochodzi prawdopodobnie od etruskiego ??phersu?, oznaczaj?cego aktora w masce, odgrywaj?cego jak??? swoj? rol? na scenie. W j?zyku greckim termin ten oddawano przez prosopon, hypostasis, ousia, ousiosis. Polski termin ??osoba? wywodzi si? prawdopodobnie z indoeuropejskiego zaimka zwrotnego ??se? (A. Br??ckner) i oznacza odniesienie do siebie, czyli do w??asnego ??ja?.

??Personalizm? oznacza dzi?? dwie realno??ci, kt??rych nie wolno miesza?, a mianowicie: personologi? (lub prozopologi?), czyli dzia?? antropologii (filozoficznej, teologicznej, humanistycznej), traktuj?cy o cz??owieku jako ??osobie? oraz ca??y kierunek my??lowy czy system (B. Gacka), w kt??rym ??osoba? odgrywa naczeln? rol?.

II. OSOBA

Osoba jest to bezwzgl?dnie lub wzgl?dnie absolutna istota subsystuj?ca w ja??ni. Nazwa ta jest odnoszona do Boga, do ka??dego cz??owieka i wszelkiej istoty rozumnej i wolnej.

1. Nazwa

Nazwa ??osoba? ma sw??j archetyp w cz??owieku. Na pocz?tku prawdopodobnie pokrywa??a si? og??lnie z samym fenomenem ludzkim i wyra??ana by??a przez znaki komunikacyjne, obrazy, zaimki j?zykowe. Na wy??szych stopniach rozwoju zacz???o przewodzi? B??stwo jako model,.osoby?. W j?zyku wedyjskim i hinduskim funkcjonowa??y znacz?ce nazwy: ??atman? (ja???? podmiotowa) i ??purusza? (duch,dusza). W j?zyku greckim wyst?pi??a potoczna nazwa ??prosopon?, oznaczaj?ca pierwotnie: lica, oblicze, twarz, w p????niejszych czasach zlewaj?c si? ze znaczeniem maski w widowiskach oraz z rol?, odgrywan? w widowiskach teatralnych. W chrze??cija??skich sporach chrystologicznych i trynitologicznych ??prosopon? by??o bliskie terminom: spos??b, posta?, modus, tote?? dla oznaczenia bytu samoistnego ch?tniej u??ywano nazwy ??hipostasis?. ?aci??skie ?? persona? pochodzi zapewne od etruskiego ??phersu?, kt??re na pocz?tku r??wnie?? oznacza??o mask? w teatrze, a w korelacji z grek? tyle jednocze??nie co prosopon i hipostasis. W jezyku hebrajskim ??faneh? oznacza??o ??lice?, a ??panim?- ??oblicze?.

W j?zyku polskim nazwa ??osoba? wywodzi si? prawdopodobnie z indoeuropejskiego zaimka zwrotnego ??se?, po polsku: siebie, sobie, si? (A.Br??ckner), a wi?c wyros??a na gruncie odnoszenia rzeczywisto??ci do w??asnego fenomenu, jak w czasownikach zwrotnych (nieprzechodnich) lub w stronie medialnej, co wskazuje na charakter pewnej refleksji, podmiotowo??ci, a nawet poczucia ??ja?.

2. Pr??by okre??lenia

Nie ma definicji osoby w ??cis??ym znaczeniu, pewne za?? pr??by bli??szego okre??lenia tajemnicy osoby kszta??towa??y si? przez wieki trzema nurtami: teatrologicznym, ontologicznym i psychologizuj?cym.

a) Nurt teatrologiczny nawi?za?? do pradawnego, potocznego: lica, oblicze, twarz, identyfikuj?c si? z mask? aktora, z rol? przez niego odgrywan?, a wreszcie z samym aktorem jako cz??owiekiem; przede wszystkim stoicy przenie??li to z teatru na rzeczywisto??? ??wiata, uwa??aj?c, ??e opatrzno??? wyznaczy??a ka??demu cz??owiekowi odr?bn?, okre??lon? rol? w ??drama ??wiatowym? i z tym konweniowa??y doskonale terminy: prosopon i persona; by??o to wi?c okre??1enie teatralno-??yciowe.

b) Nurt filozoficzno-ontologiczny nawi?za?? raczej do starogreckiego, szczeg??lnie arystotelesowskiego, poj?- cia ??substancji?, czyli bytu istniej?cego w sobie na spos??b (wzgl?dnie) doskona??y, odr????nionego w swym bytowaniu od drugich (ousia, hipostasis, substantia). Na bazie tego nurtu filozof Anicius Manlius Boethius (ok. 480 ?? ok. 524) stworzy?? ??definicj?? osoby: ??Perona est naturae rationalis (vel rationabilis) individua substantia? ?? ??Osoba jest indywidualn? substancj? natury rozumnej lub mog?cej sta? si? rezumn?? (Liber de Persona, III, PL 64, 1343C). Definicja ta, cho? przetrwa??a do naszych czas??w jako wiod?ca, ma jednak du??e braki: opiera si? na greckiej idei ??logosu ??wiata? lub ??rozumu natury?, jest statyczna i anonimowa, nie uwzgl?dnia niepowtarzalno??ci ??ja? ludzkiego.

Po okresie g????wnych spor??w chrystologicznych i trynitologicznych w chrze??cija??stwie zachodnim kontynuowano bardziej zdecydowane odchodzenie od czysto modalistycznego i teatrologicznego rozumienia osoby, k??ad?c nacisk, zw??aszcza w o??rodku rzymskim, na realne istnienie bytu osobowego i na ??samoistno???? (subsistentia): istnienie w sobie, z siebie i dla siebie, co na grecki przek??ada si? nie tyle na prosopon, co raczej na hipostasis lub ousiosis. Da?? temu wyraz papie?? Jan II w li??cie Olim quidam z 534 r.: ??Christi… persona sive subsistentia, quam Graeci hypostasim dicunt? (DH 401). ??redniowiecze z kolei podj???o oba w?tki, ???cz?c Boethiusow? ??substancj? indywidualn?? (substantia singularis) ze szczeg??lnym istnieniem (existentia singularis, aliquis singularis) razem jako ??subsystencj? niekomunikowaln?? (incommunicabilis subsistentia; Ryszard ze ??w. Wiktora, ??w. Tomasz z Akwinu, b??. Jan Duns Szkot).

c) Nurt psychologizuj?cy, nawi?zuj?cy, by? mo??e, do starogreckiego has??a ??gnothi seauton? (??poznaj samego siebie?) i do ??Wyzna??? ??w. Augustyna, rozwin??? si? na szerok? skal? dopiero od Kartezjusza (1596 ?? 1650), kt??ry po??o??y?? akcent na ??ja? (ego) i na ??my??li? (cogito), a wi?c na ja??ni i samo??wiadomo??ci i po tym torze idzie do dzi?? niemal ca??a personologia nowo??ytna i najnowsza.

W??r??d licznych okre??le?? wsp????czesnych realistyczny personalizm uniwersalistyczny (Cz. S. Bartnik) proponuje okre??lenie syntetyzujace: (Ego subsistens realiter in natura rerum). Inaczej m??wi?c, jest to subsystencja bytuj?ca na spos??b kogo?? (ut ego, ut aliquis) lub kto?? subsystuj?cy w ??onie rzeczywisto??ci (aliquis subsistens in natura rerum). Mamy tu zatem substancj?, w??asne istnienie i relacj? do ??reszty? rzeczywisto??ci, czyli samoistno???, ??wiat ja??ni podmiotowej i centraln? pozycj? w stosunku wszelkiego bytu. Ma tu miejsce jedyne w swoim rodzaju ??uja??nienie? subsystencji, czyli zespolenie subsystuj?cego bytu z ??ja?, a w rezultacie podmiotu z przedmiotem, cia??a z dusz?, w??asnego istnienia z niepowtarzaln? i absolutn? interioryzacj?. Jednocze??nie subsystencja na spos??b kogo?? jest otwarta na relacje z innymi i ze ??wiatem rzeczy.

3. Substancja i relacja

??wi?ty Augustyn i ??w. Tomasz z Akwinu skomponowali na potrzeby nauki o Tr??jcy ??wi?tej, wbrew kategoriom Arystotelesa, koncepcj? substancji jako relacji lub ??relacji subsystentnej? (relationes subsistentes). Wed??ug tej koncepcji osoba, przynajmniej w Tr??jcy ??wi?tej, nie jest substancj? osobn? w sobie, lecz relacj? do drugich os??b i przez t? relacyjno??? staje si? sob?.

W pewnej analogii i w ??wiecie stworzonym osoba realizuje si?, staje si? konkretnie sob?, spe??nia, tematyzuje i wyja??nia przez to w??a??nie, ??e jej istot? jest relacja do innych os??b, a wt??rnie tak??e do rzeczy.

Osoba jest wi?c zarazem substancj? i relacj?.

W rezultacie zachodzi w niej misteryjna dialektyka: jest ??substancj? relacyjn?? i jednocze??nie ??relacj? substancjaln??. Takie poj?cie osoby mo??e wyklucza? indywidualizm i solipsyzm. Ale aspekt spo??eczno??ciowy jest w my??li chrze??cija??skiej dosy? zaniedbany.

4. Osoba spo??eczna

Relacjonistyczna koncepcja osoby prowadzi do ontologicznego (nie czysto my??lnego lub emocjonalnego), cho? tylko dalece analogicznego, rozumienia spo??eczno??ci naturalnej, a ostatecznie do wzgl?dnie konkretnej ??osoby zbiorowej? czy ??spo??ecznej?. Jest to wy??szego rz?du bytowe zespolenie sfery personalnej na bazie wsp??lnej natury materialnej. Je??li istota osobowa w swym najwy??szym spe??nieniu staje si? sob? dzi?ki odniesieniu do innych i innych do niej, to zesp???? tych??e ??relacji-os??b? jest w porz?dku personalnym nierozbijalny i nierozdzielalny, jest po prostu ??bytem spo??ecznym? na podobie??stwo ??substancji wt??rnej? u Arystotelesa.

W rezultacie konkretna spo??eczno??? ma swoj? substancj? wsp??ln? (subsistentia communis), swoje zbiorowe ??ego?, czyli ??my? (ego collectivum) i swoj? okre??lon? rol? dziejow? (actio partis), przy tym wymiar natury i wymiar duchowy zespalaj? si? ??ci??le. W rezultacie uzyskuje ona zbiorowe w??adze i funkcje: wsp??ln? egzystencj?, wsp??ln? ??wiadomo???, wol?, d???enia, dzia??anie i sprawianie ?? s??owem: wsp??lnot? ??ycia. ??ycie to za?? w pewnych punktach jest tak samo, a mo??e i bardziej rzeczywiste, ni?? natura pozaosobowa. A zatem osoba spo??eczna jest to konkretne okre??lone przez baz? naturaln?, wsp????konstytuowanie si?, wsp????realizowanie i wsp??????ycie danej zbiorowo??ci os??b, jednych dzi?ki drugim nawzajem.

5. Elementy strukturalne i tematyczne osoby

Osoba indywidualna jest niewyra??aln? syntez? sfery materialnej i duchowej, cielesnej i psychicznej, przedmiotowej i podmiotowej, rzeczowej i ja??niowej, interioryzacyjnej i eksterioryzacyjnej, immanentnej i transcendentnej. Ontologicznie jest to alfa, centrum i omega wszelkiej rzeczywisto??ci reistycznej, pra-obraz bytu, rekapitulacja stworzenia i ultrasens rzeczywisto??ci pozapersonalnej, kt??ra istnieje jedynie z powodu osoby i dla osoby. Elementem konstytutywnym osoby ludzkiej nie jest ani samo cia??o, ani sama dusza, lecz owa misteryjna nad-synteza w subsystuj?cej ja??ni.

Tematycznie osoba spe??nia si? przez umys?? (poznanie), wol? (d???enia i mi??o???), uczucia, doznawanie, dzia??anie, tw??rczo???, kultur?, sztuk?, konstruowanie ??nad-rzeczywisto??ci? (np. wirtualno???). Podstawowa tematyka osoby wyrasta z ambiwalencji: bytu i nico??ci, ??ycia i ??mierci, prawdy i fa??szu, dobra i z??a, wolno??ci i niewoli, pi?kna i brzydoty, mi??o??ci i nienawi??ci, tworzenia i niszczenia, realno??ci i marze??, tragizmu i rado??ci, owocno??ci i bezowocno??ci, zbawienia i niezbawienia, sensowno??ci i bezsensowno??ci. Ostatecznie nie spos??b ca??ej tej tematyki wyliczy?. Dla spirytualistycznej koncepcji osoby, zar??wno indywidualnej jak i spo??ecznej, najwa??niejsza jest kategoria dobra i z??a moralnego, gdy?? wielkie z??o moralne zabija ducha osobowo??ci i prowadzi do degeneracji osoby w ??anty-osob??. O ile zatem cz??owiek w aspekcie natury jest stworzony ab extra (z zewn?trz), to w aspekcie personogenetycznym posiada pewien zakres wolno??ci, samorealizacji i absolutnej niepowtarzalno??ci, a wreszcie mo??e by? partnerem w stosunku do Os??b Bo??ych. Trzeba odrzuci? pogl?dy Dunsa Szkota i Marcina Lutra, jakoby osoba ludzka by??a nadprzyrodzonym darem Bo??ym, poznawalnym jedynie poprzez objawienie Chrystusa.

III. ANTROPOLOGIA PERSONALISTYCZNA

Personalizm w antropologii (antropologia personalistyczna) ?? cho? bardzo r????norodny i nieprecyzyjny ?? staje si? dzi?? g????wnym motywem w naukach humanistycznych i spo??ecznych, w kulturze, sztuce, religii, wychowaniu (S. Wyszy??ski, B. Suchodolski, S. Swie??awski, W. Pomyka??o) i zdobywa sobie naczelne miejsce w ca??ej Europie, ostatnio tak??e w ??rodkowej, Wschodniej i Po??udniowej. Jest formu??owany coraz cz???ciej przez wi?kszo??? orientacji, niekiedy skrajnie odmiennych, jak idealizm i marksizm, chrystianizm i ateizm, neoliberalizm i New Age, mo??e z wyj?tkiem my??li analitycznej, lingwicyzmu, skrajnego hermeneutyzmu, strukturalizmu, postmodernizmu i matematyzmu (komputeryzmu), kt??re odrzucaj? nie tylko mysterium personae, ale i realno??? ca??ej podmiotowo??ci cz??owieka.

Dzisiejsza og??lna antropologia personalistyczna dokonuje dalszego przesuni?cia rozumienia ??osoby? jako bytu (substancji, subsystencji, relacji ontycznej) w kierunku podmiotowo??ci, ??ja?, ja??ni, ca??o??ci ??wiata wewn?trzludziego oraz ku personalizacji ??ycia indywidualnego i zbiorowego (humanizacja ??wiata, prawa cz??owieka, godno??? osoby, absolutna warto???, liberalizm, droga w niesko??czono??? itp.).

W XX wieku tendencja syntetyzuj?ca umacnia si?. O ile w ??redniowieczu akcent k??adziono na ??duszy?, w O??wieceniu ?? na ??rozumie?, w Romantyzmie na ??uczuciach?, w Pozytywizmie na sprawczo??ci (facta, operari), to od po??owy XX wieku uj?cia somatyczne ???czy si? z pneumatologicznymi, indywidualistyczne z kolektywistycznymi oraz racjonalistyczne z pragmatycznymi ?? w??a??nie w posta? ??osoby integralnej? (J. Maritain, E. Gilson, W. Granat, K. Wojty??a). W ??lad za tym tworzy si? coraz bardziej syntetyczne okre??lenie osoby. Boethius okre??lal osob? jako ??indywidualn? substancj? natury rozumnej?, ??redniowiecze ?? jako ??subsystencj?? i ??osobno???? (singularitas et incommunicabilitas), Kartezjusz jako ??ego cogitans?, Locke jako ??samo??wiadomo????. Obecnie wi???e si? bytowo??? z podmiotowo??ci? jako ??somatyczno ?? pneumatyczn? subsystencj? w postaci Kogo??? lub jako ??subsystencj? ja??ni? czy ??kogo?? subsystuj?cego? (Cz. S. Bartnik).

Do merytorycznego pog???bienia rozumienia osoby przyczyni??o si? na sw??j spos??b chrze??cija??stwo. Dawniej ??osob?? okre??la??o konkretne ??cia??o?, zw??aszcza ??oblicze?, ??twarz?, w Grecji dosz??a do tego ??rola?, jak? cz??owiek odgrywa w ??wiecie (stoicyzm), Biblia z kolei ???czy??a osob? jako ??ikon? Boga i Chrystusa? oraz rol? in dramate Dei. Pomaga??a w tym teologia, kt??ra opracowa??a poj?cie Trzech Os??b w Jednym Bogu i Jednej Osoby w dwubytowaniu (Boskim i ludzkim) Jezusa Chrystusa.

W ka??dym razie rozumienie osoby kszta??towa??o si? na obrazie samego Boga jako deus minor, cz??owiek przeb??stwiony, deus incarnatus, concretum universale, absolut relatywny, najwy??sza z mo??liwych form bytowania, rekapitulacja wszechbytu. Ubogaca si? r??wnie?? tematycznie strona podmiotowa osoby: do dawnego wymiaru ??rozumu? dochodz? nowe ?? wymiar woli, mi??o??ci, wolno??ci, doskona??o??ci moralnej, tw??rczo??ci i innych mocy prakseologicznych. Rozumienie za?? osoby indywidualnej zostaje odpowiednio zr??wnowa??one poj?ciem ??osoby kolektywnej?, zbiorowej, spo??ecznej (J. Royce, W. Stern, P. Teilhard de Chardin, H. W. Robinson, Cz. S. Bartnik, K. G????d??).

IV. NURTY PERSONOLOGII UOG??LNIONEJ

Akcent na osobie jako niesko??czonej wielko??ci po??o??y??o chrze??cija??stwo ju?? bardzo dawno, ale nurty my??lowe, koncentruj?ce si? na ??osobie? i nazywaj?ce siebie ??personalizmami?, zacz???y si? rozwija? dopiero w drugiej po??owie XIX wieku: w USA (w??a??ciwy system), we Francji, w Niemczech, Belgii (Lowanium), Anglii, Italii, Hiszpanii, Szwajcarii oraz w Polsce (gdzie rozkwit nast?pi?? w wieku XX ?? Lw??w, Krak??w, Warszawa, Lublin??KUL). Nurty te bazuj? najcz???ciej na augustynizmie, tomizmie, idealizmie niemieckim, a tak??e na indywidualizmie, subiektywizmie i neoliberalizmie. W tradycji polskiej personologia rozwija??a si? na gruncie idealizacji ??szlachcica? i ??sarmaty?.

W roku 1860 terminu ??personalizm? (na gruncie kantyzmu) u??y?? poeta ameryka??ski Walt Whitman (1819-1892), w roku 1865 my??liciel angielski John Grote, w Niemczech G. Teichm??ller, w 1868 pedagog ameryka??ski Bronson Alcott (1799- 1888), za?? filozof francuski Charles Renouvier (1815-1903) opublikowa?? ksia??k? pod tym tytu??em (Le Personnalisme, Paris 1903), co w USA rych??o powt??rzy?? Borden Parker Bowne (1847-1910): Personalism (Boston 1908). Termin ten rozpowszechniali w Niemczech i na obszarach j?zyka niemieckiego: Rudolph Hermann Lotze (1817-1881), William Stern (1871-1939), Max Scheler (1874- 1928), Theodor Haecker (1879-1945), Romano Guardini (1885-1968), Bernhard Harring (ur. 1912), a na Wyspach Brytyjskich H. W. Carr (1857-1931), J. M. E. MacTaggart (1866-1925), Alfred North Whitehead (1861-1947) i inni.

Z czasem rozwin???y si? szersze nurty my??li personalistycznej o r????nym stopniu systematyzacji i ?? poza szko??ami ameryka??skimi: kalifornijsk? i bosto??sk? ?? bez dochodzenia do systemu o w??a??ciwym znaczeniu:

?? personalizm fenomenologiczny ihistoryzuj?cy (E. Husserl, M. Scheler, E. Stein, R. Guardini, R. Ingarden, K. Wojty??a, L. Stefanini, M. F. Sciacca, R. Lazzarini, W. Pannenberg,D. de Rougemont, J. Tischner, B. Forte);

?? personalizm na bazie ??filozofii ducha? (d’esprit) ?? (Ch. Renouvier, M. Blondel, H. Bergson, E. Mounier, L. Lavelle, A. B?guin, J. Lacroix, R. Le Senne, T. Mazowiecki);

?? personalizm egzystencjalistyczny (G. Marcel, K. Jaspers, A. Brunner, L. Szestow, P. Tillich, N. A. Bierdjajew, J. B. Pratt);

?? personalizm biblijno????ydowski, ??dialogiczny? (p????ny H. Cohen, F. Rosenzweig, F. Ebner, M. Buber, E. Levinas);

?? personalizm augusty??sko??tomistyczny (J. Maritain, E. Gilson, P. Wust, M. N?doncelle, J. Woroniecki, F. Sawicki, W. Granat, J. Pastuszka, M. A. Kr?piec, M. Gogacz, A. Rodzi??ski, T. Stycze??, I. Dec, M. Rusecki);

?? personalizm panewolucjonistyczny (P. Teilhard de Chardin, N. M. Wildiers, M. Barth?lemy??Madaule, J. Cu?not, P. Schoonenberg);

?? psychosocjologia personalistyczna (E. Durkheim, W. Wundt, W. Stern, A. Rossmini??Serbati, J. Maria??ski);

?? personalizm panpsychistyczny (L. F. Ward, W. Stern, A. N. Whitehead, Ch. Hartsborne).

V. PERSONALIZM JAKO PE?NY SYSTEM

Wbrew has??u, jakoby systemy prze??y??y si?, wiek XX by?? nadal wielkim wiekiem system??w (bez kt??rych zreszt? nie ma my??li naukowotw??rczej): pozytywizmu, fenomenologii, filozofii ??ycia, filozofii ??ducha?, marksizmu, egzystencjalizmu, filozofii analitycznej, pragmatyzmu, filozofii ??procesu?, ewolucjonizmu, strukturalizmu, hermeneutyzmu, historyzmu, tomizmu, no i personalizmu. Personalizm jako system zosta?? zapocz?tkowany w??a??ciwie w USA, ale na bazie filozofii europejskiej, zw??aszcza niemieckiej. Czynili to s??ownie: George Holmes Howison (1834-1916), Borden Parker Bowne, Edgar Sheffield Brightman (1884-1953), Ralph Tyler Flewelling (1871-1960), Anthony Bertocci (1910- 1989), George Muelder (ur. 1907), Carol Sue Robb (ur. 1945) i inni. W Europie do systemu zbli??a?? si? Emmanuel Mounier (1905-1950) wraz ze Szko??? ??Esprit?.

W Polsce w KUL na gruncie prozopologii augusty??sko ?? tomistycznej i fenomenologicznej J??zefa Pastuszki (1897-1989), Wincentego Granata (1900-1979) i Karola Wojty??y (ur. 1920) pe??ny system personalizmu buduje od 1956 r. profesor Czes??aw Stanis??aw Bartnik wraz ze swoj? szko???, do kt??rej nale???: J Kulisz, B. Gacka, K. G????d??, P. Liszka, B. Smolka, L. Madey, S. Kozakiewicz, M. Kowalczyk, K. Kaucha, K. Wojtkiewicz, M. Chovanec, W. M. Fac, E. W??jcik i inni. Jest to system filozoficzny, kt??ry nast?pnie mo- ??e by? stosowany i do teologii, a tak- ??e do ca??o??ci kultury, np. co do teorii literatury ?? zob. T. Terlecki (1905- 1988). Kierunek ten wydaje si? aktualny i ??ywotny, bo odpowiada na ogromne ci??nienie ??personologiczne? wsp????czesnej ??wiadomo??ci.

Personalizm jako system bierze ????wiat osoby?, jej fenomen i rzeczywisto???, za optymalny punk wyj??cia dla antropologii oraz dla uniwersalnej interpretacji bytu. Jest to doskonalszy punkt wyj??cia ni?? dla dawnych system??w. Dla platonizmu punktem wyj??cia by??a ??rzecz i jej praobraz? (idea), dla arystotelizmu ?? ??akt i mo??no????, dla augustynizmu ?? ??oczywisto??? akt??w duchowych? (si fallor ergo sum), dla kartezjanizmu ??ewidencja my??li? (cogito ergo sum). W personalizmie wychodzimy od ??osoby? (w??asnej i w korelacji z innymi, a tak- ??e rzeczami) z ca??? jej problematyczno??ci?, pytajno??ci?, g???bi? i ??dotkliwo??ci??. W ??postaci? ??wiata osobowego rzeczywisto??? jest dana cz??owiekowi jako sta??a, najbli??sza, dost?pna bezpo??rednio i po??rednio, ewidentna i problemowa, empiryczna i ponadempiryczna. Skomplikowano??? tego fenomenu nie jest przeszkod?, lecz ?? wbrew Kartezjuszowi ?? pomoc? i uwiarygodnieniem ujmowania rzeczywisto??ci, kt??rej osoba jest rekapitulacj? (centrum, streszczeniem, odniesieniem, zasad?, racj?, celem i sensem). W osobie odkrywamy struktury paralelno??ci wzgl?dem wszechrzeczywisto??ci, a przede wszystkim wymiar somatyczny i pneumatologiczny oraz syntez? prozopoiczn? bez zmieszania tamtych wymiar??w. Analogicznie ??wiat osoby ma wymiar zewn ?trzny i wewn?trzny, empiryczny i ponadempiryczny, immanentny i transcendentny, przyrodniczy (natura) i historyczny, statyczny i dynamiczny, aprioryczny i aposterioryczny, a wreszcie indywidualny i spo??eczny (osoba jest ontyczn? relacj? ??ku? ?? innej osobie i ku Bogu; tworzy te?? ??osoby spo??eczne?).

Osoba jest r??wnie?? modelem poznania i metod?. Jest zasad? przedmiotowo??ci, ale i podmiotowo??ci ??wiata, dokonuj?c nadsyntezy ??wiata obiektywnego i subiektywnego, reistycznego i prozopoicznego. Je??li do Kartezjusza ??wiat widziano jako zesp???? rzeczy i obiektywno??ci, a od Kartezjusza ?? jako zesp???? my??li i podmiot??w, to personalizm realistyczny ?? w odr????nieniu od idealistycznego ?? dokonuje ekstazy syntetyzuj?cej oba ??wiaty: obiektywny i subiektywny. W konsekwencji prozopologiczno??? jest pierwszym warunkiem istnienia i zarazem powstania. Osoba bowiem jest zasad? istnienia oraz kluczem poznawczym, metodologicznym i prakseologicznym. Nie tylko ??wiat rzeczy, ale i sam B??g nie m??g??by istnie?, ani by? przedmiotem poznania, gdyby nie by?? osobowy. Osoba jest z istoty swej najwy??sz? doskona??o??ci? bytu. Tote?? B??g apersonalny by??by nie tylko mniej doskona??y ni?? cz??owiek, ale po prostu wewn?trzn? sprzeczno??ci?. Wszelka rzeczywisto??? reistyczna ma sens tylko w relacji na sw??j spos??b do osoby, a nie odwrotnie, jak to by??o w filozofii greckiej, gdzie cz??owiek mia?? sens tylko w relacji do natury i by?? t??umaczony przez apersonalny kosmos. Wed??ug personalizmu, wreszcie, byt jest sob? ze wzgl?du na odniesienie do osoby (Niestworzonej i stworzonej), kt??ra jest jego zasad?, racj?, ??inicjatyw?? i celem.

Struktura ??prozopoiczno??ci? pomaga t??umaczy? wszelkie dziedziny bytu: kosmos, histori?, egzystencj?, technik?, cywilizacj?, a tak??e konstruowa? wszelkie dyscypliny: metafizyk ?, teori? poznania, metodologi?, hermeneutyk?, etyk?, kulturologi?, nauki spo??eczne, sztuki, religioznawstwo, j?zykoznawstwo, pragmatyk? antropologiczn? i inne.

System personalizmu jako teoria i pragmatyka bytu posiada wielkie walory poznawcze, agatyczne, telematyczne, kaloniczne, wolno??ciowe, eksplikatywne oraz prakseologiczne. W tym na czo??o wysuwa si? realizm, integralno??? metodologiczna, kulturotw??rczo???, zdolno??? personalizacji (i socjalizacji) rzeczywisto??ci oraz tak nieodzowna dzi?? sensorodno??? ??ycia.

Lublin, 20 lipca 2002 roku

Bibliografia

K. Wojty??a, Personalizm tomistyczny, ??Znak? 13/1961/664-674; M. Gogacz, Wok???? problemu osoby, Warszawa 1974; M. A. Kr?piec, ??Ja? ?? cz??owiek, Lublin 1974, 1991; Cz. S. Bartnik, Teilhardowska wizja dziej??w, Lublin 1975; K. Wojty??a, Osoba: podmiot i wsp??lnota, ??Roczniki filozoficzne? 24/1977/ nr 2, s. 6-39; Osoba ludzka, ??Communio. Mi?dzynarodowy Przegl?d Teologiczny? 2/1982/ nr 2, s.115; A. Szostek, Pozycja osoby w strukturze moralno??ci, ??Roczniki Filozoficzne? 30/1983/ nr 8-9, s. 76-91; W. Granat, Personalizm chrze??cija??ski, Pozna?? 1985; K. Wojty??a, Osoba i czyn, Krak??w 1969, Lublin 1985; A. Pavan, A. Milano, Persona e personalismi, Napoli 1987; Historia i Logos, red. K. Macheta, K. G????d??, M. Kowalczyk, Lublin 1991; M. Kowalczyk, Personalizm. W: Historia i Logos. Dz. Zb. Lublin 1991, s. 168-174; K. Wojty??a, Person and Community. Selected Essays by Karol Wojty??a, New York 1994; Cz. S. Bartnik, Hermeneutyka personalistyczna, Lublin 1994; B. P. Bowne, Personalism. T??um. B. Gacka, J. K??os, Lublin 1994; B. Gacka, Bibliography of American Personalism, Lublin 1994; ten??e, American Personalism, Lublin 1995; ten??e, Ameryka??ski personalizm, Lublin 1996; ten??e, Personali??ci ameryka??scy, Lublin 1996; M. Rusecki, Zagadnienia personalizmu w pracach badawczych Wydzia??u Teologii KUL (1968-1993), RT 43 (1996) z. 4, s. 249-263; K. G????d??, W poszukiwaniu definicji osoby, ??Roczniki Teologiczne? 43/1996/ z. 2, s. 211-222; J. Pa??ucki, Poj?cie ??osoby? w Ko??ciele pierwszych wiek??w. W: Godno??? chrze??cijanina w nauczaniu Ojc??w Ko??cio??a. Red. F. Dr?czkowski, J. Pa??ucki, Lublin 1996, s. 137-158; R. T. Flewelling, Osobowo??? tw??rcza. T??um. B. Gacka, E. Reutt, Lublin 1998; Cz. S. Bartnik, Kultura i ??wiat osoby, Lublin 1999; Ch. B. Renouvier, Personalizm. T??um. B. Gacka, U. Paprocka-Piotrowska, Lublin 1999; K. Wojtkiewicz, Personalizm ??w. Tomasza w ??Traktacie o cz??owieku?, Olsztyn 1999; Bibliography of ??The Personalist?. Wyd. B. Gacka, Lublin 1999; Cz. S. Bartnik, Personalizm, Warszawa 2000; K.C. Kaucha, Mi??o??? za mi??o???, Lublin 2000, s. 29-92; W. M. Fac, Antropologia spo??eczna Piotra Teilharda de Chardin, Lublin 2000; R. Koz??owski, Koncepcja osoby w pismach Cz. S. Bartnika, Pozna?? 2001; T. Kobierzycki, Gnothi seauton. Dusza, charakter, ja????, osobowo???, osoba. Dzieje pi?ciu poj??. Warszawa 2001; ten??e, Filozofia osobowo??ci. Od antycznej teorii duszy do wsp????czesnej teorii osoby. Warszawa 2001; Cz. S. Bartnik, Osoba i historia, Lublin 2001; J. Mastej, Od objawienia do wiary. Personalistyczna koncepcja aktu wiary chrze??cija??skiej. Lublin 2001; E. Ozorowski, ??Osoba ?? Komunia? w nauczaniu Jana Paw??a II. ??Studia Teologiczne 19(2001)? 43-57; Personalizm. Science, Philosophy, Theology. P????rocznik, Radom I (2001).

Wróć na górę ↑