PREZENTACJA PERSONALIZMU

Bogumi?? Gacka

Bogumi?? Gacka

Ks. Bogumi?? Zygmunt Gacka (1955??), profesor nadzwyczajny teologii dogmatycznej, kierownik Katedry Personalizmu Chrze??cija??skiego (UKSW, Radom). Opublikowa?? ksi???ki na temat personalizmu ameryka??skiego: Bibliography of American Personalism (1994), American Personalism (1995), Personalizm ameryka??ski (Lublin 1996).

??Cz??owiek jest osob? od pocz?cia? (Ateny, maj 2001).

Personalizm jest systemem, czyli sposobem odczytywania wszelkiej rzeczywisto??ci z faktu osoby. Osoba (persona) jest podmiotem obiektywnym (?Κ??????????Κ??) i podmiotem subiektywnym (?????????????). Wobec narastaj?cej globalizacji p????rocznik ??Personalizm? podejmuje wyzwanie budowania most??w pomi?dzy naukami ??cis??ymi (science), filozofi? (philosophy) i teologi? (theology) w odniesieniu do rzeczywisto??ci osoby w tej epoce personalizacji (Gaudium et spes, 6). Prawda, dobro, pi?kno to trzy klasyczne kategorie, kt??rymi ch??oniemy zar??wno Rzeczywisto??? Niestworzon? ?? Boga jak i rzeczywisto??? stworzon? ?? stworzenia. Przy tym kluczem do odczytywania wszelkiej rzeczywisto??ci pozostaje zawsze osoba. Personali??ci ameryka??scy twierdz?, ??e personalizm jest szczeg??lnym, a jednocze??nie oryginalnym kierunkiem ameryka??skim w filozofii, teologii i etyce spo??ecznej, le???cych u podstaw demokracji. Walt Whitman (1819??1892), najs??ynniejszy poeta Ameryki, u??y?? po raz pierwszy terminu ??personalizm ameryka??ski? w swoim eseju Personalizm, kt??ry ukaza?? si? w miesi?czniku ??The Galaxy? w maju 1868 roku. Jego wielbiciel, Bronson Alcott, nazwa?? personalizm ??prawdziwie wielk?, ogromn? doktryn??. Artyku??y Whitmana: Demokracja (??The Galaxy?, grudzie?? 1867) i Personalizm stanowi??y p????niej podstawowe cz???ci jego Demokratycznych perspektyw (1871), czyli przes??ania dla m??odej demokracji ameryka??skiej.

Albert Cornelius Knudson napisa?? jednak s??usznie w ksi???ce The Philosophy of Personalism (1927), ??e ??personalizm reprezentuje jeden z najstarszych i najszerszych nurt??w w historii ludzkiej my??li, odnosi si? on organicznie i strukturalnie do duchowej filozofii wszystkich wiek??w. Jest on dojrza??ym owocem ponad dw??ch tysi?cleci intelektualnego wysi??ku, zmagania; stanowi szczyt piramidy, kt??rej podstawa opiera si? na Platonie i Arystotelesie?.1

Rzeczywi??cie my??l personalistyczna si?ga g???boko w histori?. Pocz?wszy od antycznego Anaksagorasa (500??430 przed Chr.), Sokratesa (469??399 przed Chr.), Platona (427??347 przed Chr.) i Arystotelesa (384??322 przed Chr.), poprzez A. M. Boecjusza (480??524) z jego s??ynn? definicj? osoby (Personae est definitio: naturae rationabilis individua substantia)2, ??w. Augustyna (354??430) wyra??aj?cego personalizm w De Trinitate (399??419) i w swoich Wyznaniach, a?? do Awicenny (980??1037) i ??w. Tomasza z Akwinu (1225??1274), kt??rzy wydobyli personalistyczn? interpretacj? Arystotelesa, uwydatniaj?c w ten spos??b szczeg??lny geniusz wschodniej i zachodniej kultury.

Zasady personalistyczne mo??na znale??? u I. Kanta (1724??1804) i G. Leibniza (1646??1716) czy G. Berkeleya (1685??1753), jak r??wnie?? u francuskich filozof??w, przede wszystkim u R. Kartezjusza (1596-1650), M. Birana (1766??1824), F. Ravaissona (1813??1900) oraz G. Marcela, H. L. Bergsona (1859-1941), E. Mouniera i J. Maritaina (1882??1973). W 1903 roku Karol R enouvier (1815??1903) opublikowa?? w Pary??u pierwsz? ksi???k? pt. Personalizm, w kt??rej przedstawi?? metafizyk? personalizmu, socjologi? personalizmu i eschatologi? personalizmu.

W Niemczech za?? Friedrich Daniel Schleiermacher (1768??1834) u??y?? najwcze??niej terminu ??personalizm? (der Personalismus) w ??ber die Religion w roku 1799, wyst?puj?c w obronie misterium Boga Osobowego przeciwko panteizmowi Johanna Herdera. Rudolf Hermann Lotze (1817??1881) wyda?? Mikrokosmos w Lipsku w latach 1856??1858. Wybitny niemiecki psycholog William Stern (1871??1938) opublikowa?? ksi???k? Osoba i rzecz w Lipsku w roku 1906. Potem za?? zas??yn??? Max Scheler (1874??1928) swoim personalizmem etycznym.

W Anglii John Henry Newman (1801??1890) u??y?? ju?? w roku 1830 wyra??enia ??metoda personacji?, okre??laj?c tym oryginalnym terminem (personatio) proces wy??aniania si? osoby w rzeczywisto??ci, gdy tymczasem John Grote, profesor filozofii moralnej w Cambridge, opublikowa?? ksi???k? Exploratio Philosophica w roku 1865, w kt??rej personalizm uczyni?? podstaw? swej metafizyki. Do innych przedstawicieli personalizmu brytyjskiego nale???: H W. Carr (1857??1931), kt??ry napisa?? Unikalny status cz??owieka w Londynie w 1928 roku, oraz J. M. E. McTaggart (1866??1925).

Personalizm rosyjski rozwijali m.in.: W. S. So??owjow (1853??1900), N. A. Bierdiajew (1874??1948), zw??aszcza w swojej autobiografii Sen i rzeczywisto???, oraz N. O. Losski (1870??1965), kt??ry w 1951 roku przygotowa?? Histori? rosyjskiej filozofii.

W Polsce Personalizm rozwin??? si? szczeg??lnie w dziedzinie filozofii, teologii i na gruncie historii. Ogromne zas??ugi dla rozwoju personalizmu polskiego po??o??yli Ks. Kardyna?? Karol Wojty??a (ur. 1920) w swej ksi???ce Osoba i czyn, Krak??w 1969, Ks. Prymas Stefan Wyszy??ski (1901??1981), m??? stanu, w swoich wyst?pieniach i pracach dotycz?cych personalizmu spo??ecznego, Ks. prof. Wincenty Granat (1900??1979), rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, autor pozycji Personalizm chrze??cija??ski. Teologia osoby ludzkiej, Pozna?? 1985, ks. prof. Czes??aw Stanis??aw Bartnik (ur. 1929), kt??ry tworzy personalizm oryginalny, Personalizm, Lublin 1995, 2000, ks. prof. Tadeusz Stycze?? i ks. prof. Stanis??aw Kowalczyk.

W Ameryce jednym z najwa??niejszych fakt??w w historii filozofii by??o rozpocz?cie Szko??y Filozofii w St. Louis (the St. Louis School of Philosophy) i Szko??y Filozofii w Concord (the Concord School of Philosophy) oraz za??o??enie pierwszego ameryka??skiego magazynu filozoficznego ??The Journal of Speculative Philosophy?, wydawanego przez Williama Torreya Harrisa (1835??1909), przy wsp????pracy Conrada Brockmeyera (1826??1906) i Thomasa Davidsona (1840??1900). W 1867 r. ukaza?? si? w St.Louis (Missouri) pierwszy numer ??The Journal of Speculative Philosophy?. Harris i jego przyjaciele przyczynili si? wydatnie do rozszerzenia znajomo??ci idealizmu niemieckiego, a grupa ta znana jest jako neohegli??ci z St. Louis. Harris by?? r??wnie?? jednym z za??o??ycieli Klubu Kantowskiego (1874). Grupa ta mia??a pewne zwi?zki z transcendentalistami Nowej Anglii, Harris za?? dopom??g?? w uruchomieniu Letniej Szko??y Filozoficznej w Concord w 1880 r., kt??rej rektorem by?? Amos Bronson Alcott (1799??1888), wsp????pracowali za?? z obiema Szko??ami: Walt Whitman i Ralph Waldo Emerson (1803??1882). W 1889 r. prezydent Harrison mianowa?? Harrisa rz?dowym komisarzem o??wiaty Stan??w Zjednoczonych.

Wed??ug Odella Sheparda Alcott w ko??cu podsumowa?? swoj? my??l i nazwa?? t? ide? ??personalizmem?, u??ywaj?c terminu, kt??ry by? mo??e zapo??yczy?? z grupy w St. Louis. Dla niego, tak jak dla George??a Howisona, i p????niej Bordena P. Bowne??a, Personalizm by?? doktryn?, wed??ug kt??rej ostateczn?, najwy??sz?, rzeczywisto??? ??wiata stanowi Osoba Boska (a Divine Person), kt??ra podtrzymuje, czyli zachowuje wszech??wiat (the universe) dzi?ki nieustannemu aktowi stw??rczej woli (a continuous act of creative will). G????wnym zadaniem tej doktryny jest znalezienie z??otego ??rodka czy te?? przerzucenie mostu, pomi?dzy kra??cowymi idealistycznymi i materialistycznymi pozycjami (the extreme idealistic and materialistic positions). Dla Alcotta oczywist? konsekwencj? by?? fakt, ??e wszystkie na poz??r odseparowane umys??y s? powi?zane ze sob? razem, tak jak planety w systemie s??onecznym, poprzez ich powszechn? czyli wsp??ln? relacj? do centralnego Umys??u (common relation to a central Mind).

W swoich Dziennikach za?? pisze Bronson Alcott 28 kwietnia 1868 roku o li??cie od Walta Whitmana z artyku??em pt. Personalizm w miesi?czniku ??The Galaxy?. Zauwa??a, ??e Personalizm reprezentuje t? sam? wielk? ??y??? [z??o??e] (the same grand vein), co Demokracja. Kiedy po ca??odziennej pracy Alcott si?gn??? jeszcze raz do artyku??u Whitmana Personalizm i przeczyta?? go, stwierdzi??, ??e jest to ??prawdziwie wielka, ogromna doktryna?.3

Jak zauwa??a zatem Odell Shepard, na rozw??j Personalizmu ameryka??skiego mia??a wp??yw grupa z St. Louis, jak i ??rodowisko bosto??skie Nowej Anglii (Spindle Hill).

George Holmes Howison (1834??1916) opublikowa?? w Nowym Jorku w 1901 roku ksi???k? Granice ewolucji, w kt??rej opowiada?? si? za ??idealizmem osobowym?. Z nim zwi?zana jest tradycja personalistyczna na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Oko??o roku 1906 Mary Whiton Calkins zacz???a u??ywa? terminu ??personalizm? i w swoim filozoficznym credo nazwa??a siebie ??absolutn? personalistk??.

Faktycznym jednak ojcem Personalizmu ameryka??skiego jest Borden Parker Bowne (1847??1910), duchowny metodyst??w, kt??ry studiowa?? w Niemczech pod kierunkiem Rudolfa Lotzego. Jego s??ynna ksi???ka Personalizm, opublikowana w Bostonie w 1908 roku, rozpocz???a autentycznie pionierski kierunek w ameryka??skiej filozofii, etyce spo??ecznej i teologii. 31 maja 1909 roku B. P. Bowne napisa?? do swej ??ony w li??cie, ??e ??jest personalist?, pierwszym z klanu w jak najpe??niejszym tego s??owa znaczeniu?.4 Jako profesor wyk??ada?? filozofi? w Uniwersytecie Bosto??skim, kt??ry sta?? si? odt?d kolebk? Personalizmu ameryka??skiego.

S??usznie zatem B. P. Bowne??a (1847??1910) zalicza si? do pierwszej generacji personalist??w w Stanach Zjednoczonych. Jego uczniami i zarazem wybitnymi przedstawicielami drugiego pokolenia personalist??w ameryka??skich byli dwaj liderzy: Szko??y Bosto??skiej ?? Edgar Sheffield Brightman (1884??1953) i Szko??y Kalifornijskiej ?? Ralph Tyler Flewelling (1871??1960).

Personalizm bosto??ski kontynuowa?? wspaniale Albert Cornelius Knudson (1873??1954), Norweg z pochodzenia, kt??ry przygotowa?? jego syntez? w ksi???ce Filozofia personalizmu, wydanej w Nowym Jorku w 1927 roku. On te?? w pe??ni wprowadzi?? personalizm do ameryka??skiej teologii.

Peter Anthony Bertocci (1910??1989), syn w??oskich emigrant??w, wielki przedstawiciel trzeciej generacji personalist??w rozwin??? psychologiczny aspekt Personalizmu ameryka??skiego. Studiowa?? on w Harvardzie m.in. prace Gordona Allporta, ucznia Williama Sterna.

Do czwartej generacji personalist??w w Ameryce nale??y Martin Luther King Jr. (1929??1968), kt??ry studiowa?? w Uniwersytecie Bosto??skim pod kierunkiem Brightmana i Mueldera. W swej autobiografii King napisa??:

??Studiowa??em filozofi? personalistyczn? (personalistic philosophy) ?? teori?, wed??ug kt??rej kluczem do zrozumienia ostatecznej rzeczywisto??ci (the clue to the meaning of ultimate reality) jest oparcie w osobowo??ci (personality). Ten idealizm personalistyczny pozostaje dzisiaj moj? podstawow? pozycj? filozoficzn?. Nacisk personalizmu (Personalism??s insistence), ??e tylko osobowo??? (personality) ?? sko??czona i niesko??czona ?? jest ostatecznie realno??ci? (ultimately real), utwierdzi?? mnie w dw??ch przekonaniach: da?? mi metafizyczn? podstaw? dla idei Boga osobowego (the idea of a personal God) oraz metafizyczn? baz? dla godno??ci i warto??ci ka??dej ludzkiej osobowo??ci (the dignity and worth of all human personality)?.5

W kwietniu 1920 roku w Uniwersytecie Po??udniowej Kalifornii w Los Angeles Ralph Tyler Flewelling rozpocz??? edycj? kwartalnika filozoficznego, teologicznego i literackiego ??Personalista? (The Personalist), kt??ry by?? wydawany do pa??dziernika 1979, blisko 60 lat. Jako pierwszy wydawca i pisarz akcentowa?? on personalizm demokratyczny. ??Dla personalizmu ?? wyja??ni?? Flewelling ?? osobowo??? jest najwy??sz? warto??ci?. Spo??ecze??stwo zatem powinno by? tak zorganizowane, aby umo??liwi? ka??dej osobie najlepsze warunki dla w??asnego rozwoju fizycznego, umys??owego i duchowego, skoro osoba stanowi najwy??sz? istot? demokracji i obca jest jej wszelka forma totalitaryzmu?.6

Carol Sue R obb (ur. 1945), jako najm??odsza personalistka w pi?tym pokoleniu, kontynuuje tradycj? Szko??y Bosto??skiej na gruncie personalizmu Kalifornii, zw??aszcza w dziedzinie etyki spo??ecznej i feminizmu w Teologicznym Seminarium San Francisco. Z Paulem Deatsem przygotowa??a wspania??y podr?cznik o personalizmie bosto??skim pt. Tradycja personalist??w bosto??skich w filozofii, etyce spo??ecznej i teologii. Jest tam prezentacja m.in. Georgii Harkness, personalistycznego teologa, jak r??wnie?? L. Harolda DeWolfa, S. Paula Schillinga i Johna H. Lavely.7

Walter George Muelder (ur. 1907), emerytowany dziekan, jest autentycznym personalist?, kt??ry ???czy w swej osobie dorobek Szko??y Bosto??skiej i Szko??y Kalifornijskiej, poniewa?? wyk??ada?? w obu tych o??rodkach etyk? spo??eczn? i teologi? chrze??cija??sk?. Jego ojciec studiowa?? pod kierunkiem B. P. Bowne??a, sam za?? Profesor zna?? osobi??cie E. S. Brightmana i R. T. Flewellinga. W 1964 roku by?? obserwatorem ekumenicznym na Drugim Soborze Watyka??skim i nazywa swoj? doktryn? ??personalizmem wsp??lnotowym?, co przypomina ??communio personarum? Ojca ??wi?tego Jana Paw??a II.

Rozprawa Personalizm ameryka??ski (Bogumi?? Gacka, Lublin 1996) jest pierwszym w ??wiecie opracowaniem oryginalnego systemu filozoficznego, teologicznego i spo??eczno-etycznego. Ma ona charakter prezentacji, kt??rej klucz polega na ukazaniu os??b (persons) wiod?cych personalist??w ameryka??skich i zaprezentowaniu r????nych wymiar??w (dimensions) ich Personalizm??w: u Bowne??a ?? podstaw Personalizmu w wymiarze epistemologicznym, metafizycznym i etycznym, u Brightmana ?? Personalizmu teistycznego, u Knudsona ?? Personalizmu teologicznego, u Bertocciego ?? Personalizmu psychologicznego, u Flewellinga ?? Personalizmu demokratycznego, u Howisona ?? Idealizmu osobowego, u Robb ?? Personalizmu macierzy??skiego i u Mueldera ?? Personalizmu wsp??lnotowego.

Prezentuj? oni dwie szko??y Personalizmu ameryka??skiego ?? Szko??? Bosto??sk?, kt??rej liderem jest Brightman, i Szko??? Kalifornijsk?, kt??rej liderem jest Flewelling, przy tym Borden Parker Bowne jako ojciec Personalizmu ameryka??skiego zajmuje poczesne miejsce, za?? Walter George Muelder jako spadkobierca tradycji bosto??skiej i kalifornijskiej wie??czy obie szko??y w swej osobie. Wraz z Martinem Luterem Kingiem Juniorem stanowi? oni pi?? generacji personalist??w ameryka??skich.

Poniewa?? we wsp????czesnej cywilizacji, czy te?? ?? z chwil? wykonania pierwszego zdj?cia planety Ziemi przez cz??owieka z pok??adu kosmicznego statku ??Apollo? ?? we wsp????czesnej ??planetyzacji? globalna batalia toczy si? o uznanie cz??owieka jako osoby od chwili pocz?cia, studium ze szczeg??ln? wnikliwo??ci? bada poj?cie osoby w Personalizmie ameryka??skim, zar??wno w odniesieniu do nauk teoretycznych jak filozofia, teologia, psychologia czy te?? etyka, jak r??wnie?? w odniesieniu do praktycznych postaw spo??ecznych.

Prezentuj?c personalizm, kt??ry realizuje si? jako ??z??ota ??y??a? cywilizacji, rozprawa dotyka wielu dogmatycznych zagadnie??, takich jak: koncepcja Boga, trynitologia, chrystologia, eklezjologia, protologia, koncepcja cz??owieka, godno??? osoby ludzkiej, problem z??a w ??wiecie. Zarazem w duchu dialogu Soboru Watyka??skiego Drugiego praca Personalizm ameryka??ski buduje most wobec Personalizmu Jana Paw??a II, Piotra naszych czas??w, kt??rego przes??aniem s? s??owa, ??e cz??owiek ?? ka??dy z osobna (gdy?? jest w??a??nie ??osob??) w ca??ej prawdzie swego bycia osobowego i zarazem wsp??lnotowego ?? jest pierwsz? drog? Ko??cio??a.

Jako kierunek naukowy, filozoficzny (spo??eczno??etyczny) i teologiczny personalizm widzi najwy??sz? rzeczywisto??? i warto??? w osobach, Boskich lub ludzkich (osoba jest koron? rzeczywisto??ci absolutnie w Bogu, za?? analogicznie w cz??owieku czy te?? osobowym stworzeniu). Jako doktryna czy szko??a my??li personalizm podkre??la znaczenie, unikalno??? i nienaruszalno??? osoby oraz jej wsp??lnotowy wymiar. Osoba jest zasad?, przyczyn?, celem i sensem wszelkiej rzeczywisto??ci.

Wobec tego personalizm jest ??ci??le naukow?, filozoficzn? i teologiczn? perspektyw? czy ??ywym systemem, dla kt??rego osoba jest szczytem bytowania, za?? osobowo??? stanowi fundamentaln? zasad? poznawcz?. Wreszcie s? dwa typy personalizm??w: realistyczny, kt??rego przedstawicielem w Ameryce jest m.in. G. Harkness, i idealistyczny, reprezentowany g????wnie przez G. H. Howisona. Generalnie jednak, rdzeniem doktryny personalistycznej jest Osobowy B??g (personalizm teistyczny) i przekonanie, ??e epistemologiczna, metafizyczna i etyczna (moralna) czy spo??eczna prawda wy??ania si? z najwy??szego misterium (faktu, kategorii i godno??ci) osoby, kt??ra jest kluczem do rzeczywisto??ci.

***

Mi?dzynarodowe Forum Os??b (The International Forum on Persons) organizuje co dwa lata Konferencje na temat os??b (Conference on Persons).

Pierwsza konferencja odby??a si? w Mansfield College w Oxfordzie (Anglia) od 11 do 14 wrze??nia 1991 roku.

Druga konferencja odby??a si? w Saint Mary??s College w Notre Dame, w stanie Indiana (USA) od 22 do 25 wrze??nia 1993 roku.

Trzecia konferencja mia??a miejsce w Oriel College (J. H. Newmana) w Oxfordzie (Anglia) od 15 do 19 sierpnia 1995 roku. Prezentowana by??a na niej ksi???ka Bibliography of American Personalism (Lublin 1994).

Czwarta mi?dzanarodowa Konferencja na temat os??b zosta??a zorganizowana w Univerzita Karlova w Pradze (Czechy) od 8 do 13 sierpnia 1997 roku. Prezentowany by?? na niej personalizm polski (m.in. ksi???ka Cz. S. Bartnika Personalizm, Lublin 1995) i ksi???ka American Personalism (Lublin 1995).

Pi?ta Conference on Persons odby??a si? od 3 do 8 sierpnia 1999 roku w St. John??s College w Santa Fe, w stanie New Mexico (USA), gdzie s? korzenie i pierwsze siedziby Indian. Prezentowana by??a tam ksi???ka Bibliography of The Personalist (Lublin 1999).

Wreszcie sz??sta mi?dzynarodowa Konferencja na temat os??b wydarzy??a si? w Gaming, w Austrii od 7 do 12 sierpnia 2001 roku.

Konferencje gromadz? specjalist??w z r????nych dziedzin nauk ??cis??ych, filozoficznych i teologicznych, z r????nych wyzna?? i religii, wierz?cych i niewierz?cych, kt??rzy badaj? misterium osoby w respekcie zar??wno do os??b stworzonych jak i Os??b Niestworzonych.

Personalizm i ??ycie s? ze sob? nierozerwalnie zwi?zane. Personalizm realizuje si? pomi?dzy idealizmem i materializmem, pomi?dzy indywidualizmem i kolektywizmem oraz pomi?dzy aborcj? i eutanazj?. Cz??owiek jest osob? od pocz?cia i jako osoba trwa na zawsze. Ka??da osoba ludzka jest unikalna, niepowtarzalna, nieredukowalna, czyli jedyna w ca??ym Wszech??wiecie oraz w ca??ej historii i dlatego z ca??? stanowczo??ci? trzeba stwierdzi?, ??e nawet je??li kto?? spr??buje sklonowa? organizm ludzki, to jest niemo??liwe sklonowanie osoby ludzkiej.

Osoba jest zdolna do relacji. Most wyra??a zdolno??? osoby do relacji.

Mam nadziej?, ??e p????rocznik ??Personalizm? b?dzie budowa?? ??z??oty most? pomi?dzy naukami ??cis??ymi, filozofi? i teologi? w tym wieku personalizacji.

Polska,
Warszawa, Lublin, Radom 2001.12.04
??w. Franciszek z Asy??u

Przypisy:

  1. A.C. Knudson, The Philosophy of Personalism.(New York: Abingdon,1927), 434. [Wr???]
  2. A.M. Boethius, Liber de persona et duabus naturis contra Eutychen et Nestorium (Roma, 512), II. 4-5. [Wr???]
  3. The Journals of Bronson Alcott, edited by Odell Shepard (Boston: Little Brown, 1938), 391. [Wr???]
  4. Kate M.Bowne, ??An Intimate Portrait of Bowne,? The Personalist 2 (Feb. 1921): 10. I. Kant, Foundations of the Metaphysics of Morals, trans. Lewis W. Beck (New York: Bobbs-Merrill, 1959), 47.[Wr???]
  5. M. L. King, Jr., Stride Toward Freedom (New York: Harper, 1958), 100. [Wr???]
  6. R. T. Flewelling, ??Personalism,? in Twentieth Century Philosophy, edited by D. D. Runes (New York: Philosophical Library, 1943), 325. [Wr???]
  7. The Boston Personalist Tradition in Philosophy, Social Ethics, and Theology, edited by Paul Deats and Carol Robb (Macon, Georgia: Mercer University Press, 1986). [Wr???]

Wróć na górę ↑